دۆزینەوەی شێوازی ڕێزمانیی شاراوە لەو زمانانەی مەترسی لەناوچوونیان لەسەرە

وێستگە ستایل - سۆلین عوسمان

زمانناسان لە کاتی لێکۆڵینەوە لەو زمانانەی کە لە لێواری لەناوچووندان، پێکهاتە ڕێزمانییە نائاساییەکانیان دۆزیوەتەوە کە هەموو ئەو گریمانانە دەخەنە ژێر پرسیارەوە کە پێشتر لەسەر چۆنیەتی کارکردنی زمانی مرۆڤ هەبوون. ئەم دۆزینەوەیە ئاماژە بەوە دەکات کە یاسا زمانەوانییەکان زۆر زیاتر لەوەی زانایان بیریان لێدەکردەوە، نەرم و گۆڕاوترن.

ئەم توێژینەوەیە سەرنج دەخاتە سەر کۆمەڵگە دوورەدەستەکانی ئاسیا، ئەمریکای باشوور و ناوچەی جەمسەری باکوور، کە تێیاندا ژمارەیەکی کەم لە خەڵک ماون کە بەو زمانانە دەدوێن و ژمارەی ئاخێوەرانیان لە هەزار کەس کەمترە. توێژەرانی مەیدانی ئەو جۆرە پێکهاتەی ڕستەیان تۆمار کردووە کە ڕێگە دەدات کار، بکەر و بەرکار شوێنی خۆیان بگۆڕن بەبێ ئەوەی ڕستەکە ڕوونی و واتای خۆی لەدەست بدات، ئەمەش شتێکی دەگمەنە لە زمانە گەورە و جیهانییەکاندا.

زانایان پێیان وایە ئەم پێکهاتە نەرمانە لەو کۆمەڵگە بچووکانەدا پەرەیان سەندووە کە پەیوەندیکردن تێیاندا بە شێوەیەکی سەرەکی پشت بە زانیارییە هاوبەشەکان دەبەستێت. لە ژینگەیەکی لەو شێوەیەدا، ڕێزمان بە شێوەیەکی جیاوازتر لە سیستەمە زمانەوانییە ستاندارد و گەورەکانی وەک ئینگلیزی یان مانداریان دەگونجێت و پەرەدەسێنێت.

هەندێک لەو زمانانەی کە لێکۆڵینەوەیان لەسەر کراوە، چەندین تێکەڵەی دەنگی تایبەتیان تێدایە کە پێشتر هەرگیز تۆمار نەکراون. ئەم دەنگانە کە لە ڕێگەی جوڵەی نائاسایی زمان و قورگەوە دروست دەبن، دەتوانن یارمەتی زمانناسان بدەن بۆ تێگەیشتن لە سنوورەکانی توانای ئاخاوتنی مرۆڤ و چۆنیەتی دروستبوونی وشەکان.

ئەم ئەنجامانە گرنگی دۆکۆمێنتکردنی زمانە مەترسیدارەکان پێش ونبوونیان دەردەخەن، چونکە پێشبینی دەکرێت نزیکەی نیوەی ٧٠٠٠ زمانەکەی جیهان لە ماوەی سەدەی داهاتوودا بە تەواوی لەناوبچن. پسپۆڕان جەخت دەکەنەوە کە پاراستنی فرەچەشنی زمانەوانی هێندەی پاراستنی ژینگەی سروشتی بایەخی هەیە.

توێژەران دەڵێن هەر زمانێک کە ون دەبێت، شێوازێکی بێوێنەی بیرکردنەوە لەبارەی جیهانەوە لەگەڵ خۆیدا دەبات. بۆیە پاراستنی ئەم زمانە دەگمەنانە تەنها پاراستنی وشە نییە، بەڵکو پاراستنی گەنجینەیەکی فکرییە کە مرۆڤایەتی لە ماوەی هەزاران ساڵدا کۆی کردووەتەوە

Linguistic Society research reports, global language documentation projects