دۆزینەوەی کاتژمێرێکی خۆریی دێرین و دەگمەن لە شاری ئایگای تورکیادا

وێستگە ستایل - سۆلین عوسمان

شوێنەوارناسان لە وڵاتی تورکیا کاتژمێرێکی خۆریی (Sun Dial) زۆر دەگمەن و گرنگیان دۆزیوەتەوە کە مێژووەکەی بۆ سەردەمی هێلینستی دەگەڕێتەوە، واتە زیاتر لە دوو هەزار ساڵ لەمەوبەر. ئەم پارچە شوێنەوارییە تەنها ئامرازێک نییە بۆ دیاریکردنی کات، بەڵکو بەڵگەیەکی بەهێزە لەسەر ئاستی بەرزی زانستی و بیرکاری و لێهاتوویی شارستانییەتە کلاسیکییەکان لە تێگەیشتن لە جوڵەی زەوی و خۆر.

ئەم کاتژمێرە خۆرییە ناوازەیە لە کاتی هەڵکۆڵینە زانستییەکاندا لە شاری دێرینی "ئایگای" (Aigai) دۆزراوەتەوە، کە یەکێکە لە شارە مێژووییە هەرە گرنگەکان لە ناوچەی مانیای تورکیا. ئەم شارە لە سەردەمی خۆیدا ناوەندێکی زانستی و فەلسەفی بووە و دۆزینەوەی ئەم کاتژمێرە ئەوە دەسەلمێنێت کە دانیشتوانی شارەکە گرنگییەکی زۆریان بە زانستە فەلەکییەکان داوە بۆ ڕێکخستنی ژیانی گشتی و تایبەتی خۆیان.

توێژەران لە کاتی پشکنینی شوێنەکەدا ئاماژەیان بەوە کردووە کە کاتژمێرە خۆرییەکە بە شێوەیەکی سەرسوڕهێنەر و بە بێ هیچ زیانێکی گەورە لە ناو بینایەکی ئەنجومەنی شاری دێرینەکەدا (Bouleuterion) دۆزراوەتەوە. ئەم شوێنە تایبەت بووە بە کۆبوونەوەی سەرکردە سیاسییەکان و پیاو ماقوڵانی شارەکە بۆ گفتوگۆکردن و بڕیاردان لەسەر کاروباری وڵات، ئەمەش ئەوە دەسەلمێنێت کە کات لە بەڕێوەبردنی دەسەڵات و ڕێکخستنی کۆبوونەوە فەرمییەکاندا ڕۆڵێکی سەرەکی و یەکلاکەرەوەی هەبووە.

دیزاینی ئەندازیاری کاتژمێرەکە نیشاندەری زانیارییەکی زۆر ورد و پێشکەوتووی بیرکاری و فەلەکناسییە. مرۆڤە دێرینەکان بە پشتبەستن بە پلەبەندییەکان و جوڵەی سێبەر، توانیویانە نەک هەر کاتژمێرەکانی ڕۆژ، بەڵکو وەرزەکان و کاتی گۆڕانکارییە گەردوونییەکانیش بە وردی دیاری بکەن. ئەمە دەریدەخات کە فەلەکناسی بەشێکی دانەبڕاو بووە لە کلتوری مەدەنی و چۆنیەتی تێڕوانینیان بۆ جیهان و گەردوون.

زانایان و مێژوونووسان دەڵێن ئەم دۆزینەوەیە جارێکی تر جەخت لەسەر پەیوەندی قووڵ و توندوتۆڵی نێوان زانست و ژیانی مەدەنی لە جیهانی کۆندا دەکاتەوە. دۆزینەوەی کاتژمێرەکە لە ناو دڵی بینایەکی سیاسی شارێکی وەک ئایگای، نیشانەی ئەوەیە کە شارستانییەتە کلاسیکییەکان چەندە بەهایان بە کات، ڕێكخستن و زانست داوە وەک بنەمایەک بۆ پێشکەوتنی کۆمەڵگە. ئەم پارچە شوێنەوارییە ئێستا وەک یەکێک لە گرانبەها ترین کەرەستە زانستییەکانی ئەو سەردەمە پارێزراوە.

وەرگیراوە لە ڕاپۆرتە فەرمییەکانی پەیمانگا شوێنەوارییەکانی تورکیا و ڕێکخراوەکانی پاراستنی میراتی کولتووری جیهانی.

PM:11:20:07/03/2026

ئه‌م بابه‌ته 88 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌