چارەسەری مەتەڵی زمانە هیندۆ-ئەوروپییەکان؛ ڕەگ و ڕیشەیان بۆ دەشتەکانی ئۆراسیا دەگەڕێتەوە

وێستگە ستایل - سۆلین عوسمان

زمانناسان و زانایانی جینەتیک لە توێژینەوەیەکی هاوبەشدا توانییان سەرەتای سەرهەڵدانی خێزانی زمانە هیندۆ-ئەوروپییەکان دیاری بکەن، کە بۆ چەندین سەدە مشتومڕێکی گەورەی لەسەر بوو. بە پشکنینی DNA بۆ ٤٣٥ کەسی کۆن لە ناوچە جیاوازەکان، دەرکەوتووە کە ئەم زمانانە لە کۆمەڵگەیەکی شوانکارەوە سەرچاوەیان گرتووە کە نزیکەی ٤٥٠٠ ساڵ پێش زایین لە دەشتەکانی ئۆراسیا ژیاون.

پێشتر دوو بیردۆز هەبوون؛ یەکێکیان دەیگوت ئەم زمانانە لەگەڵ جوتیارانی تورکیا بڵاوبوونەتەوە، بەڵام بەڵگە نوێیەکان دەیسەلمێنن کە کۆچی گەورەی شوانەکان لە دەشتەکانەوە بەرەو ئەوروپا و باشووری ئاسیا هۆکاری سەرەکی بووە. ئەم گەلانە کە بە "یامنایا" ناسراون، نەک تەنها زمانیان، بەڵکو کولتوور و تەکنەلۆژیای نوێشیان لەگەڵ خۆیان گواستووەتەوە.

ئەم دۆزینەوەیە نیشانی دەدات کە چۆن زمانەکان بۆ چەندین لقی جیاواز وەک جەرمەنی، سێڵتی و هیندۆ-ئێرانی دابەش بوون. شوانەکان کاتێک گەیشتوونەتە ناوچە نوێیەکان، تێکەڵی دانیشتووانە ڕەسەنەکە بوون و شێوەزارە نوێیەکانیان دروستکردووە. زانیارییە جیناتییەکان بە تەواوی لەگەڵ دارستانی گەشەی زمانەکاندا یەکدەگرنەوە.

هۆکاری سەرەکی سەرکەوتنی ئەم گەلانە و بڵاوبوونەوەی زمانیان، ماڵیکردنی ئەسپ و داهێنانی عەرەبانە بووە. ئەم دوو تەکنەلۆژیایە وایکردووە بتوانن بە خێرایی بەسەر ناوچەکاندا زاڵ بن و وەک چینی باڵای دەسەڵاتدار زمانی خۆیان بسەپێنن، هاوشێوەی ئەو داگیرکارییانەی کە دواتر لە مێژوودا ڕوویانداوە.

ئەم توێژینەوەیە کۆتایی بە گەڕانێکی درێژ هێنا بۆ دۆزینەوەی نیشتمانی دایکی ئەو زمانانەی کە ئێستا نیوەی دانیشتووانی جیهان پێی دەدوێن. ئەمە دەستکەوتێکی گەورەیە کە نیشانی دەدات چۆن زانستی نوێ دەتوانێت نهێنییەکانی ڕابردووی مرۆڤایەتی لە ناو ئێسک و پاشماوەکاندا بدۆزێتەوە و ڕاستییە مێژووییەکان یەکلایی بکاتەوە.

سەرچاوە: گۆڤاری نەیچەر (بەرگی ٥٩٩)، پەیمانگای ماکس پلانک بۆ زانستی مێژووی مرۆڤ، بەشی جینەتیکی زانکۆی هۆربارد.

PM:10:42:06/03/2026

ئه‌م بابه‌ته 152 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌