وزەی تاریک و "ئیکۆی هیگز"؛ گەردوون بەرەو وەرچەرخانێکی گەورە و نەزانراو هەنگاو دەنێت

وێستگە ستایل - سۆلین عوسمان

لە نوێترین لێکۆڵینەوەکانی فیزیا و گەردوونناسیدا کە لە ڕێگەی سوپەرکۆمپیوتەرەکانەوە ئەنجام دراون، دەرکەوتووە کە "وزەی تاریک" – ئەو هێزە نادیارەی گەردوون بەرەو فراوانبوون دەبات – هێزێکی جێگیر نییە و لەوانەیە بە تێپەڕبوونی کات بگۆڕێت. هاوکات، فیزیازانان توانیویانە "ئیکۆی هیگز" (Higgs Echo) لەناو ماددە گەیەنەرەکاندا بدۆزنەوە، کە ئەمەش پەردە لەسەر جیهانێکی کوانتۆمی شاراوە لادەبات و تێگەیشتنمان بۆ چارەنووسی گەردوون و تەکنەلۆژیای داهاتوو سەرەوژێر دەکات.

ئەم وەرچەرخانە زانستییانە لە کاتێکدا دێن کە ئامێری "DESI" داتای نوێی لەبارەی گەلەئەستێرە دوورەکان کۆکردووەتەوە، کە نیشانی دەدەن وزەی تاریک وەک "نەگۆڕێکی کۆزمۆلۆژی" کار ناکات، بەڵکو هێزێکی داینامیکییە. لە لایەکی ترەوە، دۆزینەوەی لەرزینە کوانتۆمییەکان لەناو ماددە "دابڕێنەرەکاندا" هەموو یاسا کلاسیکییەکانی تێکشکاندووە، چونکە پێشتر وا دەزانرا کە ئەم جۆرە لەرزینە تەنها لە فلزەکاندا ڕوودەدات، بەڵام ئێستا دەرکەوتووە کە ماددەکان دەتوانن لە یەک کاتدا وەک فلز و وەک دابڕێنەریش ڕەفتار بکەن.

وردەکارییەکانی "ئیکۆی هیگز" باس لەوە دەکەن کە ئەم دیاردەیە لە ئەنجامی کارلێکی نێوان "شێوەکانی هیگز" و تەنۆلکە کوانتۆمییەکان دروست دەبێت، کە دەکرێت وەک ڕێگەیەک بۆ پاشکەوتکردن و ناردنی زانیاری لە کۆمپیوتەرە کوانتۆمییەکاندا بەکاربهێنرێت. سەبارەت بە وزەی تاریکیش، ئەگەر ئەم هێزە لە داهاتوودا لاواز بێت یان بگۆڕێت، ئەوا گەردوون لەبری فراوانبوونی بێسنوور، ڕەنگە بەرەو داڕمانێکی گەورە بچێت. ئەم دۆزینەوانە پێویستییان بە داڕشتنی بیردۆزی نوێ هەیە کە بتوانێت فیزیای گەردیلەیی و فیزیای گشتی ئاینشتاین پێکەوە گرێ بداتەوە.

ئەم توێژینەوانە لەسەر بنەمای تاقیکردنەوەی زۆر ورد لە تاقیگەی موگناتیسی نیشتمانی و چاودێرە گەردوونییەکان ئەنجام دراون. بۆ نموونە، دۆزینەوەی ئەوەی کە ماددە دابڕێنەرەکان خاوەنی تایبەتمەندی فلزین، ئاسۆیەکی نوێ بۆ دروستکردنی هەستەوەری زۆر ورد و ئامێری ئەلیکترۆنی نوێ دەکاتەوە. زانایان دەڵێن گەردوون چیتر وەک سیستەمێکی سادە و جێگیر نابینرێت، بەڵکو وەک تۆڕێکی ئاڵۆز لە وزە و ماددەی داینامیکی دەردەکەوێت کە هێشتا زۆرینەی نهێنییەکانی بە شاراوەیی ماونەتەوە.

لە ئەنجامدا، ساڵی ٢٠٢٦ سەلماندی کە ئێمە لەبەردەم "پارادایمێکی نوێ"ی زانستیداین. دۆزینەوەی داینامیکیبوونی وزەی تاریک و ئیکۆی هیگز، پێمان دەڵێن کە یاساکانی فیزیا کە بۆ سەدەیەک وەک ڕاستی ڕەها دەبینران، تەنها بەشێکی بچووکی ڕاستین. ئەم دۆزینەوانە کە لە گۆڤاری Nature Physics بڵاوکراونەتەوە، ڕێگە خۆش دەکەن بۆ سەردەمێک کە تێیدا مرۆڤایەتی دەتوانێت نەک تەنها چاودێری گەردوون بکات، بەڵکو زانیارییە کوانتۆمییەکانیش بە شێوەیەک کۆنتڕۆڵ بکات کە پێشتر مەحاڵ بوو.

سەرچاوە: ئامێری DESI، گۆڤاری Nature Physics، و تاقیگەی نیشتمانی موگناتیسی (National MagLab).

PM:10:00:28/02/2026

ئه‌م بابه‌ته 100 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌