نهێنییە شاراوەکانی تەکنەلۆژیای دێرین و ڕەهەندە ئەندازیارییەکانی گەردوون؛ مێژوو و فیزیا یەکدەگرن

وێستگە ستایل - سۆلین عوسمان

لە زنجیرەیەک دۆزینەوەی سەرسوڕهێنەردا کە لە سەرەتای ساڵی ٢٠٢٦دا بڵاوکراونەتەوە، شوێنەوارناسان و فیزیازانان پەردەیان لەسەر نهێنیگەلێک لادا کە هەموو تێگەیشتنەکانمان بۆ ڕابردوو و ئێستای مرۆڤایەتی دەگۆڕن. لە لایەکەوە بەڵگەی بەهێز بۆ بوونی تەکنەلۆژیای ئەتۆمی و پیشەسازیی زۆر ورد لە شارستانییەتە دێرینەکاندا دۆزراوەتەوە، و لە لایەکی تریشەوە، بیردۆزێکی نوێی فیزیا دەڵێت کێش و بارستایی هەموو شتەکانی دەوروبەرمان لە "ڕەهەندە شاراوەکانەوە" سەرچاوە دەگرن، نەک لە بوارە وزە ناسراوەکان.

ئەم وەرچەرخانە مێژووییانە کاتێک دەستی پێکرد کە تەکنەلۆژیای هەستپێکردنی دوور (Remote Sensing) تونێلگەلێکی زۆر وردی لەناو هەڕەمی مەزنی جیزەدا دۆزییەوە، کە بە وردییەکی ئەوەندە بەرز تاشراون تەنها لەگەڵ ئامێرە مۆدێرنەکانی CNC بەراورد دەکرێن. هاوکات، لێکۆڵینەوە لە شارێکی ژێر دەریایی ٩٠٠٠ ساڵە لە کەنداوی "کامبای" لە هیندستان، پاشماوەی یۆرانیۆم-٢٣٥ی دەرخستووە، کە پێویستی بە پیتاندنی دەستکرد هەیە، ئەمەش ئاماژەیە بۆ ئەوەی مرۆڤایەتی هەزاران ساڵ پێش ئێستا زانستی ئەتۆمیی هەبووە. لە لایەکی ترەوە، فیزیازانان بیردۆزێکی ئەندازیاریی نوێیان بۆ گەردوون پێشنیار کردووە کە دەڵێت بارستایی تەنۆلکەکان لە ئەنجامی چەمانەوە و سوڕانەوەی ڕەهەندە زیاترەکانەوە دروست دەبێت.

وردەکارییەکانی ئەم دۆزینەوانە باس لەوە دەکەن کە ئەو تونێلانەی لە میسر دۆزراونەتەوە، لێوارەکانیان بە جۆرێک بڕدراون کە مەحاڵە بە ئامێری بەردین یان سەرەتایی ئەو سەردەمە ئەنجام درابێت. دەربارەی دۆزینەوەکەی هیندستانیش، دۆزینەوەی یۆرانیۆمی پیتێنراو لەناو گۆزە دێرینەکاندا، گریمانەی ئەوە بەهێز دەکات کە شارستانییەتێکی ونبووی پێشکەوتوو هەبووە کە وزەی ناوکیی بەکارهێناوە. لە کایەی فیزیای ژێدەردا، بیردۆزە نوێیەکە نیشانی دەدات کە چۆن ڕەهەندە شاراوەکان دەتوانن شێوەی خۆیان بگۆڕن و پێکهاتەی جێگیر دروست بکەن کە کێش و بارستایی و هەموو هێزەکانی سروشت بەرهەم بهێنێت، ئەمەش واتا گەردوون لە بنەڕەتدا تەنها ئەندازەیەکی ئاڵۆزە.

ئەم دۆزینەوانە تەنها لە ئاستی ئامێر و گەردووندا نین، بەڵکو گەیشتوونەتە ناو وردەکارییەکانی مێژووی پیشەسازیش. لە وڵاتی جۆرجیا، شوێنەوارناسان وۆرکشۆپێکی ٣٠٠٠ ساڵەیان دۆزیوەتەوە کە دەری دەخات سەردەمی ئاسن بەهۆی "هەڵەیەکی ڕێکەوتییەوە" دەستی پێکردووە؛ کاتێک مسگەرەکان ئۆکسیدی ئاسنیان وەک ماددەیەکی یاریدەدەر بۆ توانەوەی مس بەکارهێناوە و دواتر بۆیان دەرکەوتووە کە دەتوانن کانزای ئاسن لەو پرۆسەیەدا بەرهەم بهێنن. هەروەها، زانایانی مۆسیقا و فیزیا توانییان مشتومڕێکی ١٠٠ ساڵە یەکلایی بکەنەوە و بیسەلمێنن کە پیانۆژەنەکان دەتوانن لە ڕێگەی شێوازی دەستلێدانی کلیلەکانەوە ڕەنگی دەنگ (Timbre) بگۆڕن، نەک تەنها هێزی دەنگەکە، ئەمەش بەهۆی لەرینەوەیەکی زۆر وردی مۆلیکولەکانەوەیە کە هەستەوەرە مۆدێرنەکان تۆماریان کردووە.

لە ئەنجامدا، ئەم کۆمەڵە دۆزینەوەیە نیشانی دەدەن کە مێژووی مرۆڤایەتی هەمیشە وەک هێڵێکی ڕاست بەرەو پێشەوە نەچووە، بەڵکو بازنەیی بووە و مرۆڤی پێشوو زۆر لەوە ژیرتر بووە کە لە کتێبەکاندا نووسراوە. دۆزینەوەی تەکنەلۆژیای ئەتۆمی دێرین و ڕەهەندە شاراوەکانی گەردوون پێمان دەڵێن کە زانست خەریکە دەگاتە ئەو خاڵەی کە ڕابردوو و داهاتوو یەکدەگرنەوە. ئەمەش وادەکات مرۆڤایەتی بە چاوێکی نوێوە سەیری داهێنانەکانی خۆی بکات و تێبگات کە ئێمە تەنها بەشێکی بچووکین لە مێژوویەکی زۆر ئاڵۆزتر و پێشکەوتووتر.

سەرچاوە: گۆڤاری مێژووی تەکنەلۆژیا، زانکۆی هارڤارد، گۆڤاری Nature Physics، و ئاژانسی توێژینەوەی شوێنەوارناسی نێودەوڵەتی.

PM:09:59:28/02/2026

ئه‌م بابه‌ته 104 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌