ئایا ئاینشتاین هەڵە بوو؟ سێبەری کونە ڕەشەکان و تەنۆلکە نادیارەکان گەورەترین تاقیگەی گەردوونین

وێستگە ستایل - سۆلین عوسمان

توێژینەوە نوێیەکان لەسەر سێبەری کونە ڕەشەکان و ئەگەری دروستبوونی ماددەی تاریک لەناو کورە ئەتۆمییەکاندا، گومان دەخەنە سەر تیۆرییە کلاسیکییەکانی فیزیا و ئاماژە بە ئەگەری هەڵەبوونی هەندێک لە هاوکێشەکانی ئاینشتاین دەکەن. هاوکات تێلێسکۆپی جەیمس وێب بۆ یەکەمجار جۆرە ترشێکی لە دەرەوەی گەلەئەستێرەکەمان دۆزیوەتەوە کە دەیسەلمێنێت پێکهاتە بنەڕەتییەکانی ژیان لە هەموو شوێنێکی گەردووندا بڵاوبوونەتەوە، ئەمەش وەرچەرخانێکی گەورەیە لە تێگەیشتنمان بۆ شوێن و کات.

بەکارهێنانی وێنە هەرە وردەکانی تێلێسکۆپی "Event Horizon" بۆ کونە ڕەشەکانی وەک M87* و "ساجیتاریوس A*" بووەتە مەیدانی تاقیکردنەوەی فیزیای نوێ، کاتێک زانایان تێبینی هەندێک لادان دەکەن لەو شێوەیەی کە پێشتر بۆ سێبەری کونە ڕەشەکان پێشبینی کرابوو. ئەمە لە کاتێکدا دێت کە توێژینەوەیەکی نوێ پێشنیاری ئەوە دەکات کە کورە ئەتۆمییەکانی "فیوژن" دەتوانن تەنۆلکەی نادیاری "ئاکسیۆن" بەرهەم بهێنن، کە زانایان وەک کاندیدی سەرەکی بۆ پێکهێنەری "ماددەی تاریک" دەیبینن، ئەمەش واتا مرۆڤایەتی خەریکە دەبێتە خاوەنی تاقیگەیەک بۆ ڕاوکردنی ئەو ماددەیەی کە ٨٥٪ی گەردوونی پێکهێناوە.

وردەکارییەکانی ئەم دۆزینەوە گەردوونییانە باس لەوە دەکەن کە تێلێسکۆپی جەیمس وێب "ترشی ئەسیتیکی" (سرکە)ی لە ناوچەیەکی دووری دروستبوونی ئەستێرەکاندا دۆزیوەتەوە، ئەمەش نیشانەی ئەوەیە کە کارلێکە کیمیاییە ئاڵۆزەکان تەنانەت پێش دروستبوونی هەسارەکان ڕوودەدەن. لە لایەکی ترەوە، فیزیازانان بیردۆزێکی نوێیان پەرەپێداوە کە دەڵێت "ڕەهەندە شاراوەکان" بەرپرسن لە دروستبوونی کێش و بارستایی تەنۆلکەکان، ئەمەش واتا گەردوون تەنها پێکهاتەیەکی ئەندازیاریی زۆر ئاڵۆزە کە لە چەمینەوەی ڕەهەندەکاندا هەموو شتێک بەرهەم دەهێنێت.

بۆ چەندین دەیە فیزیازانان هەوڵیان داوە فیزیای گشتی ئاینشتاین و میکانیکی کوانتۆم یەکبخەن، بەڵام کونە ڕەشەکان هەمیشە وەک بەربەست مابوونەوە بەهۆی هێزە کێشکردنە توندەکەیانەوە. ئێستا بە تێکەڵکردنی داتاکانی تێلێسکۆپەکان و لاساییکردنەوەی سوپەرکۆمپیوتەرەکان، وا دیارە مرۆڤایەتی لە هەموو کاتێك زیاتر لە دۆزینەوەی "بیردۆزی هەموو شتێک" نزیك بووەتەوە، کە تێیدا هەموو هێزەکانی سروشت لە چوارچێوەی یەک یاسادا کۆدەبنەوە.

ئەم زنجیرە دۆزینەوەیە نیشانی دەدات کە گەردوون زۆر لەوە ئاڵۆزتر و دەوڵەمەنترە کە پێشتر بیری لێ دەکرایەوە. لە دۆزینەوەی پێکهاتەی ژیان لە گەلەئەستێرە دوورەکانەوە تا تاقیکردنەوەی سنوورەکانی کێشکردن و دروستکردنی ماددەی تاریک لە تاقیگەدا، هەموو ئەمانە ئاماژەن بۆ ئەوەی کە زانستی ساڵی ٢٠٢٦ خەریکە لاپەڕە کۆنەکان دادەخات و سەردەمێکی نوێ دەست پێدەکات. ئەمە تەنها سەرەتایەکە بۆ تێگەیشتن لەوەی کە ئێمە لە کوێوە هاتووین و بەرەو کوێ دەچین.

سەرچاوە: ئاژانسی ناسا، تێلێسکۆپی جەیمس وێب، گۆڤاری Nature Physics، و تاقیگەی نیشتمانی موگناتیسی.

PM:09:58:28/02/2026

ئه‌م بابه‌ته 108 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌