وزەی تاریک چیتر جێگیر نییە؛ گەردوون بەرەو گۆڕانکارییەکی پێکهاتەیی گەورە دەچێت

وێستگە ستایل - سۆلین عوسمان

چاودێرییە نوێیەکانی ئامێری "DESI" و لاساییکردنەوەی سوپەر کۆمپیوتەرەکان نیشانی دەدەن کە وزەی تاریک، ئەو هێزە نادیارەی گەردوون بەرەو فراوانبوون دەبات، لەوانەیە هێزێکی داینامیکی و گۆڕاو بێت نەک جێگیر و نەگۆڕ. ئەم دۆزینەوەیە هەموو پێشبینییەکانی پێشووی زانایانی فەلەکناسی دەربارەی داهاتوو و چارەنووسی کۆتایی گەردوون دەگۆڕێت و ئاماژە بەوە دەکات کە گەردوون لەوانەیە لە داهاتوودا ڕەفتارێکی جیاواز لەوەی ئێستا نیشان بدات.

ئەم دۆزینەوەیە لە کاتێکدا دێت کە زانایان بۆ چەندین ساڵە کار لەسەر دروستکردنی وردترین "نەخشەی گەردوون" دەکەن. گۆڕانی سروشتی وزەی تاریک بە تێپەڕبوونی کات، دەبێتە هۆی هەڵوەشاندنەوەی مۆدێلە ستانداردەکانی گەردوونناسی (Lambda-CDM) کە ئاینشتاین و زانایانی تر دایاننابوو و وایان دادەنا کە وزەی تاریک بەهایەکی نەگۆڕی هەیە. ئەم وەرچەرخانە زانستییە پێویستی بە دووبارە داڕشتنەوەی یاساکانی فیزیا هەیە بۆ تێگەیشتن لەوەی بۆچی ئەم هێزە بە تێپەڕبوونی تەمەنی گەردوون دەگۆڕێت.

داتاکان دەریدەخەن کە وزەی تاریک بە تێپەڕبوونی ملیۆنان ساڵ کاریگەرییەکەی و هێزەکەی دەگۆڕێت، ئەمەش واتا داهاتووی گەردوون وەک ئەوە نابێت کە پێشتر تەنها وەک "فراوانبوونێکی ئەبەدی" پێشبینی دەکرا. ئەگەر وزەی تاریک لاواز بێت یان بگۆڕێت، لەوانەیە فراوانبوونی گەردوون خاو ببێتەوە یان تەنانەت بە تەواوی بوەستێت و بەرەو ناوەوە گرژ ببێتەوە. ئەم توێژینەوەیە پشت بە داتای وردی گەلەئەستێرە دوورەکان و تەقینەوەکانی "سۆپەرنۆڤا" دەبەستێت کە نیشانی دەدەن هێزە بنەڕەتییەکانی گەردوون هەمیشە وەک یەک نامێننەوە و ژینگەی گەردوونی بەردەوام لە گۆڕانکاری پێکهاتەییدایە.

وزەی تاریک یەکێکە لە گەورەترین نهێنییەکانی زانست کە زیاتر لە ٧٠٪ی گەردوون پێکدەهێنێت و بەرپرسە لە دوورخستنەوەی گەلەئەستێرەکان لە یەکتری. پێشتر وا دەزانرا کە ئەم وزەیە بەهاکەی هەمیشە نەگۆڕە، بەڵام ئەم توێژینەوە نوێیەی ئامێری DESI نیشانی دا کە گەردوون پڕە لە گۆڕانکاری ورد کە تەنها بە تەکنەلۆژیای سوپەر کۆمپیوتەرەکان دەبینرێن. ئەم دۆزینەوەیە دەیسەلمێنێت کە تێگەیشتنی ئێمە بۆ "نەگۆڕە گەردوونییەکان" هێشتا سەرەتاییە و پێویستە بە هەموو مۆدێلەکانماندا بچینەوە.

لە کۆتاییدا، ئەم دۆزینەوەیە دەبێتە هۆی شۆڕشێکی ڕاستەقینە لە تێگەیشتنمان بۆ فیزیای گەردوون و یاسای گشتی ڕێژەیی. ئەگەر بسەلمێنرێت کە وزەی تاریک داینامیکییە، ئەوا چارەنووسی گەردوون چیتر پێشوەختە دیاریکراو نییە و بەندە بە کارلێکی ئاڵۆزی هێزە بنەڕەتییەکانەوە. ئەمەش ئاسۆیەکی نوێ بۆ گەنجە فیزیازانەکان دەکاتەوە تاوەکو مۆدێلی نوێ پەرەپێ بدەن کە بتوانێت ئەم داینامیکییەتەی وزەی تاریک ڕوون بکاتەوە و وێنەیەکی ڕاستتر لە داهاتووی گەردوون بخاتە ڕوو.

سەرچاوە: ئامێری سپێکترۆسکۆپی وزەی تاریک (DESI) و توێژەرانی زانکۆی کۆرنێڵ.

PM:09:57:28/02/2026

ئه‌م بابه‌ته 100 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌