دۆزینەوەیەک کە یاساکانی فیزیا سەرەوژێر دەکات؛ ماددەیەک لە یەک کاتدا هەم کانزایە و هەم دابڕێنەر

وێستگە ستایل - سۆلین عوسمان

زانایانی تاقیگەی موگناتیسی نیشتمانی لە ئەمریکا، دیاردەیەکی نامۆی کوانتۆمیان لەناو ماددەیەکی دابڕێنەردا دۆزیوەتەوە کە هەموو تیۆرییەکانی پێشووی لەرزینە کوانتۆمییەکانی هەڵوەشاندووەتەوە. ئەم دۆزینەوەیە نیشانی دەدات کە جیهانی مایکرۆسکۆپی زۆر لەوە ئاڵۆزترە کە لە کتێبەکاندا نووسراوە و ئەو سنوورانەی کە پێشتر لە نێوان فلزات و ماددە دابڕێنەرەکاندا هەبوون، خەریکە بە تەواوی نامێنن.

ئەم وەرچەرخانە زانستییە لە کاتێکدا دێت کە فیزیازانان خەریکی لێکۆڵینەوەن لەسەر ماددە کوانتۆمییەکان بۆ دروستکردنی نەوەی داهاتووی کۆمپیوتەرە زۆر خێراکان و هەستەوەرە زیرەکەکان. دۆزینەوەی ئەم "دوانەگرتنە" لەناو ماددەیەکدا کە پێشتر تەنها وەک دابڕێنەر (Insulator) دەناسرا و ڕێگری لە تێپەڕبوونی کارەبا دەکرد، بەڵام ئێستا ڕەفتاری وەک کانزاکان نیشان دەدات، سەرسوڕمانی گەورەی لەناو ناوەندە زانستییەکانی جیهاندا دروست کردووە و مۆدێلە کۆنەکان دەخاتە ژێر پرسیارەوە.

توێژینەوەکە ئاشکرای دەکات کە لەرزینە کوانتۆمییەکان، کە پێشتر وا دەزانرا تەنها تایبەتمەندییەکی تاقی کراوەی کانزاکانن، لە قووڵایی و ناوەوەی ماددەیەکی دابڕێنەردا بینراون نەک تەنها لەسەر ڕووەکەی. ئەم دیاردەیە لە ئەنجامی کارلێکی ئاڵۆزی ئەلیکترۆنەکانەوە دروست دەبێت کە دەبێتە هۆی ئەوەی ماددەکە تایبەتمەندییەکی "شاراوەی" کانزایی نیشان بدات لە کاتێکدا خۆی لە ڕووی فیزیاوییەوە هێشتا وەک دابڕێنەر دەردەکەوێت. ئەمە واتا ئێمە دەتوانین ماددەیەکمان هەبێت کە لە یەک کاتدا دوو ڕەفتاری دژ بەیەک ئەنجام بدات، کە ئەمەش کلیلی دروستکردنی ئامێری ئەلیکترۆنییە کە توانایەکی بێسنووریان هەبێت.

پێشتر فیزیا بەسەر دوو جەمسەری سەرەکیدا دابەش ببوو؛ یان ماددەکە کانزایە و کارەبا دەگوازێتەوە، یان دابڕێنەرە و ڕێگری لە تێپەڕبوونی ئەلیکترۆن دەکات. بەڵام ئەم دۆزینەوەیە ئەو سنوورە کلاسیکییانەی تێکشکاند. ئەم توێژینەوەیە لە تاقیگەی موگناتیسی نیشتمانی ئەنجام دراوە و تێیدا بوارە موگناتیسییە هەرە بەهێزەکانی جیهان بەکارهێنراون بۆ بینینی ئەم جووڵە وردانەی ئەلیکترۆن کە پێشتر مەحاڵ بوو لەناو ماددە دابڕێنەرەکاندا هەستی پێ بکرێت یان وێنا بکرێت.

لە کۆتاییدا، دۆزینەوەی ئەم حاڵەتە نوێیەی ماددە دەبێتە هۆی گۆڕانکاری ڕیشەیی لە چۆنیەتی دیزاینکردنی ئامێرە ئەلیکترۆنییەکان و کۆمپیوتەری کوانتۆمی. زانایان ئێستا هاندەدرێن کە بەدوای ماددەی تریشدا بگەڕێن کە ئەم جۆرە ڕەفتارە کوانتۆمییە نامۆیانە نیشان بدەن، ئەمەش ئاسۆیەکی نوێ بۆ فیزیای ماددەی چڕ و تەکنەلۆژیای نانۆ دەکرێتەوە و دەیسەلمێنێت کە هێشتا زۆر شتی شاراوە لەناو پێکهاتەی گەردیلەکاندا ماوە کە مرۆڤ نەیاندۆزیوەتەوە.

سەرچاوە: تاقیگەی نیشتمانی موگناتیسی (National Magnetic Field Laboratory) و گۆڤاری زانستی Nature.

PM:09:56:28/02/2026

ئه‌م بابه‌ته 108 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌