تەکنەلۆژیای "ئۆربیتڕۆنیک" و دۆزینەوەی حاڵەتی نامۆی ئاو؛ شۆڕشێکی نوێ لە فیزیا و ماددەدا

وێستگە ستایل - سۆلین عوسمان

فیزیازانان توانیویانە دەستکەوتێکی گەورە لە بواری "ئۆربیتڕۆنیک"دا بەدەست بهێنن، کە تێیدا لەرینەوەی گەردیلەکان لەناو کریستاڵی کوارتزدا ڕاستەوخۆ جووڵەی خولانەوە بۆ ئەلیکترۆنەکان دەگوازنەوە. هاوکات، زانایانی ژاپۆن حاڵەتێکی نامۆی ئاویان دۆزیوەتەوە کە پێی دەوترێت "حاڵەتی پێش-توانەوە" (Premelting state)، کە تێیدا ئاو لە یەک کاتدا هەم وەک شلە و هەم وەک ڕەق ڕەفتار دەکات کاتێک لەناو کەناڵی زۆر بچووکی نانۆییدا دەپەستێورێت.

ئەم دوو دۆزینەوەیە لە قووڵایی فیزیای کوانتۆم و نانۆتەکنەلۆژیادایە، کە تێیدا ماددەکان ڕەفتاری نامۆ نیشان دەدەن. لە لایەکەوە بەکارهێنانی خولگەی ئەلیکترۆنەکان لەبری شەحنی کارەبایی بۆ گواستنەوەی زانیاری دەبێتە هۆی دروستبوونی کۆمپیوتەری زۆر خێرا، و لە لایەکی تریشەوە تێگەیشتن لە حاڵەتی نامۆی ئاو دەبێتە کلیلێک بۆ تێگەیشتن لەوەی چۆن ئاو لەناو خانەکانی لەشی مرۆڤ و لەناو تاقیگە نانۆییەکاندا کار دەکات.

وردەکارییەکانی ئۆربیتڕۆنیک باس لەوە دەکەن کە بەکارهێنانی "فۆنۆنە چاڵاکەکان" (Chiral Phonons) لەناو کوارتزدا دەبێتە هۆی دروستبوونی بوارێکی موگناتیسی ناوخۆیی کە کاریگەری دەکاتە سەر خولگەی ئەلیکترۆنەکان، ئەمەش بە "Orbital Seebeck effect" ناودەبرێت. سەبارەت بە ئاویش، زانایان بە بەکارهێنانی تەکنەلۆژیای NMR بینییان کە مۆلیکولەکانی ئاو لەناو کەناڵە نانۆییەکاندا وەک شلە دەجووڵێن بەڵام شێوەی ڕێکخراوی کریستاڵی سەهۆڵیان پاراستووە، ئەمەش هەموو یاساکانی پێشووی فیزیا دەربارەی گۆڕانی حاڵەتەکانی ماددە دەگۆڕێت.

ئەم دۆزینەوانە وەڵامی ئەو کێشانە دەدەنەوە کە تەکنەلۆژیای ئێستا پێوەی دەناڵێنێت، وەک گەرمبوونی پارچە ئەلیکترۆنییەکان و کەمیی توانای پاشکەوتکردنی وزە. دۆزینەوەی ئۆربیتڕۆنیک ڕێگە دەدات بە بەکارهێنانی ماددەی هەرزان و بڵاوی وەک کوارتز لەبری کانزا گرانبەها و دەگمەنەکان لە دروستکردنی ئامێرە زیرەکەکاندا. هەروەها تێگەیشتن لە ئاو لە ئاستی نانۆدا، یارمەتی زانایانی بایۆلۆژی دەدات بۆ تێگەیشتن لە چۆنیەتی گواستنەوەی دەرمان و ئایۆنەکان لەناو خانەکاندا.

لە ئەنجامدا، ساڵی ٢٠٢٦ وەک ساڵی "کۆنتڕۆڵکردنی وردی ماددە" دەناسرێتەوە. لە گواستنەوەی زانیاری بە خولگەی ئەلیکترۆنەکانەوە تا تێگەیشتن لە نهێنییەکانی ئاو، هەموو ئەمانە ئاماژەن بۆ ئەوەی کە جیهانی مایکرۆسکۆپی هێشتا پڕە لە سوپرازی گەورە. ئەم توێژینەوانە کە لە گۆڤاری Nature Physics و بڵاوکراوەکانی زانکۆکانی ژاپۆن بڵاوکراونەتەوە، بناغەیەک دەبن بۆ نەوەی داهاتووی تەکنەلۆژیا کە تێیدا ماددە و وزە بە شێوەیەکی زیرەکانەتر بەکاردەهێنرێن.

سەرچاوە: گۆڤاری Nature Physics، زانکۆی تۆکیۆ، و ئاژانسی توێژینەوەی فیزیاوی نیشتمانی.

PM:09:55:28/02/2026

ئه‌م بابه‌ته 96 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌