دەستنووسێکی ونبووی ئەبو نەسر فارابی لە کتێبخانەیەکی تورکیا دۆزرایەوە

وێستگە ستایل - سۆلین عوسمان

دەستنووسێکی تەواو و پێشتر نەزانراوی فەیلەسوفی ناوداری ئیسلامی، ئەبو نەسر فارابی، لە کتێبخانەی "سلێمانییە" لە ئەستەنبوڵ دۆزرایەوە. ئەم بەرهەمە کە ناوی "کتاب تدبیر الملک"ە، نامیلکەیەکی سیاسییە لە چەشنی "ئاوێنەی میرەکان" (Mirror for Princes) و ئامۆژگاری ئەخلاقی و کرداری پێشکەش بە فەرمانڕەوایان دەکات، سەرسوڕهێنەرەکە لەوەدایە کە ئەم دەستنووسە لەناو بەرگی دەفتەرێکی باجی سەردەمی عوسمانیدا شاردرابووەوە.

دەستنووسەکە لەلایەن توێژەرێکەوە دۆزرایەوە کە خەریکی پۆلێنکردنی پەراوێزی بەڵگەنامە عوسمانییەکان بوو، ئەو تێبینی کرد کە بەرگی چەرمی دەفتەرێکی تۆماری باج کە مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ سەدەی ١٧، بە شێوەیەکی نائاسایی ئەستوورە، دوای وەرگرتنی مۆڵەت و پشکنینی لەلایەن پسپۆڕانی چاککردنەوەی دەستنووسەکان، کتێبێکی بچووکی پێست (ڤێلوم) دۆزرایەوە کە لە ناوەوەی بەرگی دەفتەرەکەدا دوورابوو، خەتە کوفییە جوانەکە و دێڕی پێشکەشکردنەکە پشتڕاستی کردەوە کە ئەمە نووسینی خودی فارابییە لە سەدەی ١٠ی زایینی.

فارابی لە ڕۆژئاوا زیاتر بە کارە فەلسەفییە سیاسییەکانی دەناسرێتەوە، بەتایبەتی کتێبی "ئاراو بوچوونەکانی ئەهلی مەدینەی فازیلە" کە تێیدا بیرۆکە ئەفلاتوونی و ئیسلامییەکانی تێکەڵ کردووە، بەڵام ئەم تێکستە نوێیە کەمتر تیۆرییە و زیاتر پراکتیکییە، باس لە ڕەفتاری ڕۆژانەی فەرمانڕەوا دەکات لە بەڕێوەبردنی دەربار، دیپلۆماسی، و ئەخلاقیاتی کۆکردنەوەی باج، ئەمەش تەواوکەرێکی گرنگی کارە تیۆرییەکانیەتی.

وا دەردەکەوێت ئەم دەستنووسە کۆپییەکی تایبەت بێت کە بۆ ئەمیرێکی "بوەیهی" لە بەغدا یان حەلەب ئامادەکرابێت، دواتر گەیشتووەتە ناوچەی ئەنادۆڵ و لەوێ لەلایەن کتێببەندێکی عوسمانییەوە، کە ڕەنگە بێئاگا بووبێت لە بەهای تێکستەکە، وەک ماددەیەکی ڕەقکەرەوە بۆ ناو بەرگی دەفتەرێکی باج بەکارهێنراوە، ئەم کارە ڕێکەوتییە بووە هۆی پاراستنی تێکستەکە لە ئاگرکەوتنەوە و لافاو و تێپەڕبوونی کات.

ئەم دۆزینەوەیە بۆشایییەکی گەورە لە مێژووی بیری سیاسی ئیسلامیدا پڕ دەکاتەوە و نیشانی دەدات کە پەیوەندییەکی ڕاستەوخۆ لە نێوان فەلسەفەی یۆنانی و حوکمڕانی کرداری لە دەوڵەتە ئیسلامییەکاندا هەبووە، مێژوونووسان ناچار دەبن جارێکی تر هەڵسەنگاندن بۆ میراتی فارابی بکەنەوە وەک ڕۆشنبیرێک کە بە قووڵی لەناو ڕاستییە سیاسییەکانی سەردەمی خۆیدا بووە.

لە ئێستادا وێنەگرتنی دیجیتاڵی بۆ دەستنووسەکە دەکرێت و بڕیارە لە کۆتایی ئەمساڵدا لەلایەن ناوەندی لێکۆڵینەوەی مێژوو و هونەر و کولتووری ئیسلامی (IRCICA) بڵاو بکرێتەوە.

PM:11:41:27/02/2026

ئه‌م بابه‌ته 16 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌