توێژینەوەیەکی جیهانی نهێنییەکانی گۆڕانی زمان ئاشکرا دەکات؛ چۆن شێوەزارە نوێیەکان لە ناو کۆمەڵگەکاندا دروست دەبن؟

وێستگە ستایل - سۆلین عوسمان

لە یەکێک لە فراوانترین توێژینەوە زمانەوانییەکاندا، تیمێکی نێودەوڵەتی لە زانایان توانییان پەردە لەسەر ئەو لۆژیکە لادەن کە دەبێتە هۆی گۆڕانی زمانەکان و دروستبوونی شێوەزاری نوێ، ئەم لێکۆڵینەوەیە کە ٦٣ زمانی جیاوازی لە ٢٦ خێزانی زمانی جۆراوجۆر گرتووەتەوە، تێگەیشتنێکی نوێمان دەربارەی مێژووی ئاخاوتنی مرۆڤ پێدەبەخشێت.

ئەم توێژینەوەیە کە لە لایەن "جۆن مانسفیڵد"ەوە سەرپەرشتی کراوە، توانیویەتی پردێک لە نێوان دوو بواری جیاوازدا دروست بکات، ئەویش گۆڕانکارییە خێراکان لە ناو کۆمەڵگە بچووکەکان و گۆڕانکارییە درێژخایێنەکانە لە ماوەی هەزاران ساڵدا، ئەنجامەکان نیشانی دەدەن کە هەندێک تایبەتمەندی زمان زۆر خێراتر لەوانی تر دەگۆڕێن، ئەمەش تەنها ڕووداوێکی ڕێکەوت نییە بەڵکو پەیوەندی بە دەوروبەری مرۆڤەکانەوە هەیە.

ئەوەی جێگەی سەرنجە، توێژینەوەکە دەیسەلمێنێت کە گۆڕانی زمان زۆربەی کات وەک ئامرازێک بۆ "ناسنامەی کۆمەڵایەتی" بەکاردێت، واتە مرۆڤەکان کاتێک دەیانەوێت جیاوازی خۆیان لە گروپەکانی تر نیشان بدەن، بە شێوەیەکی نائاگا گۆڕانکاری لە شێوازی دەربڕین و وشەکانیاندا دەکەن، ئەمەش وای کردووە کە لە ماوەی سەدەکاندا زمانەکان ببن بە چەندین لقی جیاواز و شێوەزاری نوێیان لێ ببێتەوە.

پێشتر زانایان تەنها لەسەر چەند زمانێکی دیاریکراوی ئەوروپی توێژینەوەیان دەکرد، بەڵام ئەم کارە نوێیە زمانە دەگمەنەکانی کیشوەرەکانی ئاسیا، ئەفریقا و ئەمریکای لاتینیشی گرتووەتەوە، ئەم فرەچەشنییە ڕێگەی دا بە زانایان کە بگەنە یاسایەکی گشتی دەربارەی ئەوەی بۆچی هەندێک وشە و ڕێزمان بۆ هەزاران ساڵ وەک خۆیان دەمێننەوە و هەندێکی تر بە خێرایی ون دەبن.

ئەم دەستکەوتە زانستییە کە لە گۆڤارێکی ئاست بەرزی زمانەوانیدا بڵاوکراوەتەوە، دەبێتە بنەمایەک بۆ پاراستنی ئەو زمانانەی لە مەترسی فەوتاندان، چونکە یارمەتی زمانەوانان دەدات پێشبینی بکەن چۆن زمانەکان لە داهاتوودا دەگۆڕێن و چۆن دەتوانرێت ڕەسەنایەتی زمانە کۆنەکان لە ناو جیهانی مۆدێرندا بپارێزرێت.

گۆڤاری زانستی Linguistics Journal Q1

PM:08:08:25/02/2026

ئه‌م بابه‌ته 120 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌