ڕەفیق حیلمی؛ ئەو ئەستێرە درەوشاوەیەی لە نێوان دنیای ئەندازە، سیاسەت و وێژەدا مێژوویەکی زێڕینی بۆ کورد تۆمار کرد

وێستگە ستایل - سۆلین عوسمان

ڕەفیق ساڵح عەبدوڵڵا، کە لە نێوەندە ڕۆشنبیری، ئەدەبی و سیاسییەکانی کوردستاندا بە "ڕەفیق حیلمی" ناسراوە، یەکێکە لەو کەسایەتییە دەگمەن و فرەڕەهەندانەی مێژووی هاوچەرخی گەلی کورد. ئەم پیاوە تەنها سیاسەتمەدارێک نەبووە، بەڵکو مێژوونووسێکی وردبین، شاعیرێکی خاوەن هەست و ئەندازیارێکی لێهاتوو بووە کە توانیویەتی بەرهەمی زانستی و ئەدەبیی جۆراوجۆر پێشکەش بە کتێبخانەی کوردی بکات. حیلمی وەک یەکێک لە پایە سەرەکییەکانی بیری نەتەوەیی و ڕووناکبیریی کوردی دەناسرێت، کە تەمەنی خۆی لە پێناو پێناسەکردنی شوناسی کورد و دەوڵەمەندکردنی زمان و ئەدەبیاتی کوردی تەرخان کردووە

ئەم زانا و ناودارەی کورد لە ساڵی 1898 لە شاری کەرکوکی دڵگیر چاوی بە ژیان هەڵێناوە. قۆناغە سەرەتاییەکانی ژیانی و خوێندنی سەرەتایی و ناوەندیی لە نێوان هەردوو شاری کەرکوک و سلێمانیدا بەسەر بردووە، کە ئەمەش کاریگەری هەبووە لەسەر تێکەڵبوونی بە ژینگەی جیاوازی کوردستان. دواتر بۆ تەواوکردنی خوێندنی ئامادەیی ڕوو دەکاتە شاری بەغدا. بەڵام وەرچەرخانە گەورەی خوێندنی ڕەفیق حیلمی، سەفەرکردنی بوو بۆ ئیستانبوڵ بە مەبەستی خوێندن لە پەیمانگەی ئەندازە. لەوێ نەک هەر لە بواری زانستیدا پێگەیشت، بەڵکو بووە خاوەنی دیدێکی فراوانتر بۆ جیهان و لە ساڵی 1920دا بە بڕوانامەی ئەندازیاری و کۆڵێک ئەزموونەوە گەڕایەوە نیشتمان و وەک مامۆستایەکی پسپۆڕ لە بوارەکانی ئەندازە و بیرکاری دەستی بە خزمەت کرد.

ڕەفیق حیلمی لە ماوەی مانەوەی لە ئیستانبوڵ، سوودی لە کەشی ڕۆشنبیریی ئەو کاتە وەرگرت و توانی بە باشی فێری زمانەکانی تورکی و فەڕەنسی ببێت، ئەمەش دەرگای بۆ کرایەوە تا ئاشنای فیکر و فەلسەفەی جیهانی بێت. سەرەڕای ئەوەی وەک سیاسەتمەدارێکی کاریگەر لە گۆڕەپانی سیاسیی کوردیدا دەردەکەوت، بەڵام لە هەمان کاتدا وەرگێڕێکی لێهاتوو و ڕەخنەگرێکی وردبینی وێژەی کوردی بوو. لە ماوەی ژیانە پڕ بەرهەمەکەیدا، چەندین شاکاری نووسیوە کە تا ئێستاش وەک سەرچاوەی گرنگ دەمێننەوە، لەوانە: کتێبی "کورد لە بەرەبەیانی مێژووەوە تا 1920" کە بە زمانی عەرەبی نووسیویەتی، وەرگێڕانی کتێبی "خولاسەی مەسەلەی کورد" لە فەڕەنسییەوە بۆ کوردی، هەروەها هەردوو بەرگی کتێبی بەناوبانگی "شیعر و ئەدەبیاتی کوردی" کە لە ساڵانی 1941 و 1956دا بڵاوکراونەتەوە، لەگەڵ دیوانی شیعری "پاش تەممووز" کە لایەنە ناسک و شاعیرانەکەی ئەو نیشان دەدات.

ئەو وەک مێژوونووسێک، هەمیشە هەوڵی دەدا مێژووی کورد لە ڕوانگەیەکی زانستی و ڕاستگۆیانەوە بنووسێتەوە، دوور لە شێواندن. لە بواری ئەدەبیشدا، وەک یەکێک لە یەکەمین ڕەخنەگرە مۆدێرنەکان دەناسرێت کە بە میتۆدێکی نوێ لێکۆڵینەوەی بۆ شیعر و ئەدەبی کوردی کردووە. ڕەفیق حیلمی تەنها خەریکی نووسین نەبووە، بەڵکو لە ناو جەرگەی ڕووداوە سیاسییەکانی سەردەمی خۆیدا بووە و وەک کەسایەتییەکی نیشتمانپەروەر هەمیشە داکۆکیکاری مافە ڕەواکانی گەلەکەی بووە، ئەمەش وای لێکردبوو ببێتە جێگەی ڕێزی هەموو لایەک.

دوای تەمەنێک لە کۆشش و بەخشینی زانستی و ئەدەبی، ئەم کەسایەتییە گەورەیە لە ڕێکەوتی 4ی ئابی ساڵی 1960، بەهۆی جەڵتەی مێشکەوە لە یەکێک لە نەخۆشخانەکانی شاری بەغدا ماڵئاوایی لە ژیان کرد. کۆچی دوایی ئەو کەلێنێکی گەورەی لە بزووتنەوەی ڕووناکبیریی کوردیدا دروست کرد. ڕۆژێک دوای کۆچی دوایی، تەرمەکەی بە ڕێوڕەسمێکی شکۆدار و شایستە لە بەغداوە هێنرایەوە بۆ شاری سلێمانی و لە گردی سەیوان، لە تەنیشت تێکۆشەرانی تری گەلەکەی، بە خاک سپێردرا، بەڵام ناو و بەرهەمەکانی بۆ هەمیشە لە مێژووی کورددا بە زیندوویی مانەوە.

سەرچاوە: ئەرشیفی مێژوویی و ژیاننامەی ناودارانی کورد.

PM:10:52:20/02/2026

ئه‌م بابه‌ته 92 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌