ئاندرێ بریتۆن؛ تەلارسازی خەونەکان و پێشەنگی شۆڕشی سوریاڵیزم لە جیهاندا

وێستگە ستایل - سۆلین عوسمان

ئاندرێ بریتۆن، ئەو ناوە درەوشاوەیەی کە بە تەنها گوزارشت لە وەرچەرخانێکی گەورە و مێژوویی لە ئەدەب و هونەری سەدەی بیستەمدا دەکات، وەک باوکی رۆحی و داڕێژەری سەرەکی رەوتی سوریاڵیزم دەناسرێت. ئەم نووسەر و بیرمەندە فەڕەنسییە، توانی بە دیدگایەکی جیاواز سنوورە باوەکانی نێوان هۆشیاری و ناهۆشیاری تێکبشکێنێت و جیهانێکی نوێ بخولقێنێت کە تێیدا خەون و واقیع ئاوێتەی یەکدی دەبن. بریتۆن تەنها نووسەرێکی ئاسایی نەبوو، بەڵکو رێبەرێکی فیکری بوو کە توانی لە ڕێگەی وشە و فەلسەفەکەیەوە، شۆڕشێک لە دژی چەقبەستوویی عەقڵانیەت بەرپا بکات و دەرگای نوێ بۆ مرۆڤایەتی بکاتەوە تا لە قوڵایی دەروونی خۆیاندا بەدوای راستیدا بگەڕێن.

ئەم کەسایەتییە دیارە لە ١٨ی شوباتی ساڵی ١٨٩٦ لەدایکبووە و هەر لە تەمەنی گەنجییەوە خولیای ئەدەب و هونەر لە ناخیدا چەکەرەی کردووە. بریتۆن پێش ئەوەی ببێتە دامەزرێنەری سوریاڵیزم، یەکێک بوو لە ئەندامە چالاک و ناسراوەکانی بزووتنەوەی "دادایزم"، بەڵام بەهۆی تێڕوانینە قووڵەکانی بۆ مرۆڤ و خەون، لە ساڵی ١٩٢٤دا لە شاری پاریس رەوتی سوریاڵیزمی داهێنا. هەر لە هەمان ساڵدا، بریتۆن یەکەمین "مانیفێستۆی سوریاڵیزم"ی بڵاوکردەوە، کە تێیدا بە وردی تەکنیکەکانی نووسین و ئامانجەکانی ئەم رەوتەی شیکردەوە. ئەو جەختی لەسەر ئەوە دەکردەوە کە پێویستە مرۆڤ لە کۆت و بەندی لۆژیکی سنووردار ڕزگار بکرێت و رێگە بە "نووسینی ئۆتۆماتیکی" بدرێت تاوەکو ناهۆشیاری مرۆڤ بەبێ سانسۆری عەقڵ خۆی دەربخات.

لەماوەی سییەکانی سەدەی رابردوو، بزووتنەوەکەی بریتۆن تەنها لە چوارچێوەی ئەدەب و هونەردا نەمایەوە، بەڵکو ڕەهەندێکی سیاسی و کۆمەڵایەتی گرتەبەر. بریتۆن و هاوەڵەکانی باوەڕیان وابوو کە گۆڕینی جیهان پێویستی بە گۆڕینی هۆشیاری مرۆڤ هەیە، هەر بۆیە پەیوەندییان بە پارتی کۆمیۆنیستەوە کرد. بەڵام ئەم پەیوەندییە زۆری نەخایاند و لە ساڵی ١٩٣٥دا بەهۆی جیاوازییە فیکرییەکان و پاراستنی سەربەخۆیی داهێنان، لە پارتەکە دوورخرانەوە. دواتر لە سایەی ئەرکێکی کولتووریدا، بریتۆن گەشتی بۆ مەکسیک کرد و لەوێ چاوی بە کەسایەتییە کاریگەرەکانی وەک لیۆن ترۆتسکی، دیەگۆ ریڤێرا و فریدا کاهلو کەوت، کە ئەم دیدارە کاریگەرییەکی قوڵی لەسەر پەرەپێدانی بیرۆکە سیاسی و هونەرییەکانی بەجێهێشت.

لەگەڵ هەڵگیرسانی جەنگی جیهانیی دووەم و سەرهەڵدانی دەسەڵاتی ڤیچی لە فەڕەنسا، بریتۆن وەک زۆرێک لە رۆشنبیرانی دیکە رووبەڕووی مەترسی بووەوە، هەر بۆیە ناچار بوو وڵات بەجێبهێڵێت و روو لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا بکات. ئەمریکا بۆ بریتۆن تەنها پەناگەیەک نەبوو، بەڵکو بوو بە سەکۆیەکی جیهانی و گرنگ بۆ گواستنەوەی چەمکەکانی سوریاڵیزم بۆ ئەو دیو زەریاکان. لەوێدا توانی پایەکانی ئەم رەوتە بەهێزتر بکات و کاریگەرییەکی گەورە لەسەر هونەرمەندانی نوێی ئەمریکی دابنێت، ئەمەش وایکرد سوریاڵیزم وەک بزووتنەوەیەکی جیهانی و فرەڕەهەند بناسرێت و تەنها لە چوارچێوەی ئەوروپادا قەتیس نەمێنێت.

لەماوەی ژیانی پڕ لە داهێنانی خۆیدا، بریتۆن چەندین کتێبی بڵاوکردەوە کە تا ئێستاش وەک سەرچاوەی سەرەکی و بنەڕەتی بۆ تێگەیشتن لە هونەری مۆدێرن و سوریاڵیزم دادەنرێن. یەکێک لە دیارترین کارەکانی ڕۆمانی (Nadja)یە کە لە ساڵی ١٩٢٨ بڵاوکرایەوە و تێیدا تێکەڵەیەکی سەرسوڕهێنەر لە واقیع و خەیاڵ نیشان دەدات. هەروەها کتێبەکانی (Surrealism and Painting) و (Anthology of Black Humor) و (The Lost Steps)، هەر هەموویان گوزارشت لە توانای بێپایانی ئەو دەکەن لە شیکردنەوەی دەروونی مرۆڤ و پەیوەندیی نێوان جوانی و شێتی و ڕاستی.

ئاندرێ بریتۆن، پاش تەمەنێک لە گەڕان بەدوای مانا شاراوەکانی ژیان و خەوندا، لە رێکەوتی ٢٨ی ئەیلوولی ١٩٦٦ لە تەمەنی ٧٠ ساڵیدا کۆچی دوایی کرد. هەرچەندە بریتۆن جەستەی ماڵاوایی کرد، بەڵام ئەو ڕێچکەیەی کە داهێناویەتی تا ئەمڕۆش لە هەموو گۆشەیەکی جیهاندا لە ڕێگەی تابلۆکان، شیعرەکان و فلیمە سوریاڵییەکانەوە دەژی. ئەو توانی بیسەلمێنێت کە مرۆڤ تەنها لەو کاتەدا ئازادە کە دەتوانێت بەبێ ترس لە سنوورەکانی عەقڵ، گەشت بۆ نێو قوڵایی خەونەکانی بکات.

سەرچاوە: ئەرشیفی مێژوویی ئەدەبیاتی جیهان 

PM:05:21:18/02/2026

ئه‌م بابه‌ته 84 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌