شۆڕشی زانست و گۆڕانکارییە کولتوورییەکانی ٢٠٢٦؛ لە پەردەپۆشکردنی نهێنییەکانی جەستە تا گەشتە دوورەکانی گەردوون

وێستگە ستایل - سۆلین عوسمان

ساڵی ٢٠٢٦ وەک ساڵێکی ناوازە لە مێژووی مرۆڤایەتیدا دەردەکەوێت، کە تێیدا زانست و هونەر پێکەوە کاردەکەن بۆ گۆڕینی شێوازی ژیانمان. لە کاتێکدا پزیشکەکان خەریکی تاقیکردنەوەی ژەهری گیانەوەرە دەریاییەکانن بۆ لەناوبردنی خانە شێرپەنجەییەکان، گەردوونناسانیش چاویان بڕیوەتە مانگە دوورەکان لە دەرەوەی کۆمەڵەی خۆر. ئەم وەرچەرخانە تەنها لە تاقیگەکاندا نییە، بەڵکو گالێرییە هونەرییەکانیش بە نمایشکردنی کارەکانی پیکاسۆ و هونەری چینی، دەیانەوێت پەیامی گۆڕانکاری و داهێنان بە جیهان بگەیەنن. ئەم هەواڵانە نیشان دەدەن کە مرۆڤایەتی لە قۆناغێکی نوێدایە کە تێیدا تەکنەلۆژیا و خەیاڵ یەکدەگرن.

ئەم پێشکەوتنە خێرایانە لە کاتێکدا دێن کە مرۆڤایەتی زیاتر لە هەر کاتێکی تر پێویستی بە چارەسەری ورد و تێگەیشتنی قووڵ هەیە بۆ ئەو نەخۆشیانەی کە ساڵانێکی زۆرە بە بێ چارەسەر مابوونەوە. تێکەڵکردنی تەکنەلۆژیای نوێی وەک دەستکاریی جینات و لێکۆڵینەوە لە DNAی کۆن، ڕێگەی بۆ زاناکان خۆشکردووە کە نەک هەر ڕابردوومان بناسین، بەڵکو نەخشەی داهاتووشمان بگۆڕین. هەروەها، ئەم گۆڕانکارییانە کاریگەرییان لەسەر کەرتی کولتووری و هونەریش هەبووە، بە جۆرێک کە هونەر ئێستا وەک ئامرازێک بۆ تێگەیشتن لە ناسنامەی مرۆڤ لە سەردەمی دیجیتاڵیدا بەکاردێت.

یەکێک لە دۆزینەوە هەرە گرنگەکانی ئەم دواییە، بەکارهێنانی ژەهری "ئەنەمۆنی دەریا"یە وەک ئامرازێکی کاریگەر بۆ لەناوبردنی ئەو خانە شێرپەنجەییانەی کە لە بەرانبەر چارەسەرە ئاساییەکاندا خۆڕاگرن، کە ئەمەش وەرچەرخانێکی گەورەیە لە بواری پزیشکییدا. هاوکات، توێژینەوە نوێیەکان لەسەر ڤایرۆسی "ئێپشتاین-بار" پەیوەندییەکی بەهێزیان لەگەڵ نەخۆشی "MS" یان پەککەوتنی دەمارەکان دۆزیوەتەوە، کە ئەمەش هیوایەکی گەورەیە بۆ دۆزینەوەی ڤاکسین یان چارەسەری کۆتایی. لە بواری هونەریشدا، گالێریی ئۆکلاند لە نیوزلەندا ئامادەکاری دەکات بۆ گەورەترین نمایشی کارەکانی پابلۆ پیکاسۆ بە دیزاینێکی نوێی سێر پۆڵ سمیت، کە تێیدا ڕەنگ و شێوازە جیاوازەکانی تابلۆکانی ئەم هونەرمەندە بە دیدێکی سەردەمیانە بۆ بینەران نمایش دەکرێن و مێژووی هونەر زیندوو دەکەنەوە.

ئەم هەوڵانە بەشێکن لە زنجیرەیەک لێکۆڵینەوەی قووڵ کە مێژووەکەیان بۆ هەزاران ساڵ لەمەوبەر دەگەڕێتەوە و ڕەگ و ڕیشەی مرۆڤایەتی دەپشکنن. بۆ نموونە، توێژینەوە لەسەر DNAی زیاتر لە حەوت هەزار کەسی کۆن لە پێنج کیشوەری جیاواز دەریخستووە کە جەستەی مرۆڤ چۆن لە ڕێگەی گۆڕانکارییە بایۆلۆژییەکانەوە بەرگری لە بەرانبەر نەخۆشییەکان دروستکردووە و لەگەڵ کەشوهەوادا گونجاوە. هەروەها، زانیارییە نوێیەکان لەسەر زەوی لە سەردەمی "کرایۆجینین" نیشان دەدەن کە ژیان چۆن لەناو زەریا بەستووەکاندا لە پلەی گەرمی زۆر نزمدا گەشەی کردووە، ئەمەش وەک پاشخانێکی زانستی کاردەکات بۆ تێگەیشتن لەوەی کە چۆن ژیان دەتوانێت لە ژینگەی زۆر سەختی هەسارەکانی تری گەردووندا بەردەوام بێت.

لە کۆتاییدا، ساڵی ٢٠٢٦ تەنها ساڵێکی ئاسایی نییە لە مێژوودا، بەڵکو ساڵی یەکگرتنی هەموو بوارەکانە بۆ خزمەتی مرۆڤایەتی و تێگەیشتن لە گەردوون. لە دۆزینەوەی مانگێکی نوێ لە دەوری ئەستێرەی HD 206893 تا گەیشتن بە نهێنییەکانی بەرگری جەستە و گۆڕانکارییە هونەرییەکان، هەموو ئەمانە نیشانەی ئەوەن کە ئێمە لەبەردەم سەردەمێکی نوێی زانستیداین. لەم سەردەمەدا، سنوورەکانی نێوان زانست و خەیاڵ خەریکە نامێنن و داهێنان بووەتە زمانی هاوبەشی هەموو ئەو کەسانەی کە دەیانەوێت جیهانێکی باشتر و تێگەیشتووتر بونیاد بنێن.

سەرچاوە: گۆڤاری Astronomy & Astrophysics، گۆڤاری Cell، و ئاژانسە کولتوورییەکانی نیوزلەندا و هۆنگ کۆنگ.