چین؛ لە شارستانییەتییەکی دێرینەوە بۆ لوتکەی هێزی جیهانی: گەشتێک بەناو چوار هەزار ساڵ مێژوودا

وێستگە ستایل - سۆلین عوسمان

وڵاتی چین کە بە یەکێک لە کۆنترین و دەوڵەمەندترین شارستانییەتەکانی مرۆڤایەتی دادەنرێت، مێژوویەکی هەیە کە زیاتر لە ٤٠٠٠ ساڵ دەخایەنێت و پڕە لە هەوراز و نشێوی گەورە. ئەم وڵاتە لە سەردەمی بنەماڵە پاشایەتییە ئەفسانەییەکانەوە تا دەگاتە سەرهەڵدانی وەک زلهێزێکی ئابووری و سەربازی لە سەدەی بیست و یەکەمدا، زنجیرەیەک گۆڕانکاری بنەڕەتی و کاریگەری بەخۆیەوە بینیوە کە نەک تەنها ئاسیای ناوەڕاست، بەڵکو تەواوی ڕێڕەوی مێژووی جیهانی گۆڕیوە و مۆرکێکی تایبەتی بەسەر مرۆڤایەتییەوە جێهێشتووە.

لە ئێستادا کە چین وەک یاریزانێکی سەرەکی و بێ رکابەر لە گۆڕەپانی نێودەوڵەتیدا دەردەکەوێت، تێگەیشتن لە ڕابردووەکەی دەبێتە کلیلێکی سەرەکی بۆ تێگەیشتن لە سیاسەت، کولتوور و تەنانەت ستراتیژییەتە ئابوورییەکانی ئەمڕۆی پەکین. مێژووی چین تەنها چیرۆکی جەنگ و گۆڕینی پاشایەتییەکان نییە، بەڵکو مێژووی داهێنانە هەرە گەورەکانی مرۆڤایەتییە وەک کاغەز، بارووت، قیبلەنما و هونەری چاپکردن، کە هەریەکەیان گۆڕانکارییەکی ڕادیکاڵیان لە ژیانی مرۆڤدا دروست کردووە و چینیش هەمیشە وەک ناوەندێکی زانستی و مەعریفی جیهان ناسراوە.

مێژووی سیاسی چین بە قۆناغی زۆر جیاواز و ئاڵۆزدا تێپەڕیوە؛ لە ململانێی خوێناوی نێوان ویلایەتە جەنگاوەرەکانەوە دەستی پێکرد تا گەیشتە یەکگرتنەوەی سەرتاسەری چین لەژێر دەستی یەکەمین ئیمپراتۆر "چین شی هوانگ" لە ساڵی ٢٢١ پێش زایین، کە دیوارە مەزنەکەی چینی بنیاتنا بۆ پاراستنی سنوورەکان لە هێرشی هۆزە کۆچەرییەکان. دواتر سەردەمی زێڕینی بنەماڵەکانی هان و تانگ دێت، کە تێیدا ڕێگەی ئاوریشم گەشەی کرد و پەیوەندییە بازرگانی و کولتوورییەکانی چین لەگەڵ ڕۆژئاوا و وڵاتانی عەرەبی و ئەوروپا گەیشتە لوتکە. ئەم قۆناغانە نەک تەنها لە ڕووی ئابوورییەوە، بەڵکو لە ڕووی هونەری و تەلارسازییەوە چینیان کردە قیبلەی جیهان، کە تا ئەمڕۆش ئاسەوارە دێرینەکانی ئەو سەردەمە وەک شایەتێکی زیندوو لە شارە جیاوازەکانی ئەو وڵاتەدا ماونەتەوە.

ڕەگ و ڕیشەی ئەم شارستانییەتە گەورەیە دەگەڕێتەوە بۆ کەنارەکانی ڕووباری زەرد و ڕووباری یانگتسی، کە تێیدا یەکەمین کۆمەڵگە کشتوکاڵییە پێشکەوتووەکان سەریان هەڵدا و بنەمای دەوڵەتدارییان دانا. فەلسەفەی کۆنفۆشیۆس و تاویزم لەم سەردەمانەدا بوونە ڕێبەری ئەخلاقی، کۆمەڵایەتی و سیاسی بۆ بەڕێوەبردنی وڵات و پەروەردەکردنی تاکی چینی. بەڵام لە ناوەڕاستی سەدەی نۆزدەهەمدا، چین ڕووبەڕووی قۆناغێکی سەخت بووەوە کە بە "سەدەی شەرمەزاری" دەناسرێت، کاتێک جەنگەکانی ئەفیۆن و دەستێوەردانی وڵاتانی ئیستیعماری ڕۆژئاوا بووە هۆی لاوازبوونی دەسەڵاتی ئیمپراتۆرییەت. ئەم دۆخە لە کۆتاییدا لە ساڵی ١٩١٢دا کۆتایی بە ڕژێمی پاشایەتی هێنا و کۆماری چین ڕاگەیەندرا، دواتریش دوای جەنگێکی ناوخۆیی درێژخایەن، لە ساڵی ١٩٤٩ کۆماری گەلی چین لەلایەن ماو تسی تۆنگەوە دامەزرا کە وەچەرخانێکی مێژوویی نوێ بوو.

مێژووی چین وانەیەکی گەورەیە لە خۆڕاگری، نوێبوونەوە و بەردەوامی لەناو جەرگەی تەنگژەکاندا. ئەم وڵاتەی کە چەندین جار ڕووبەڕووی داگیرکاری بیانی، جەنگی ناوخۆیی و قەیرانی ئابووری گەورە بووەتەوە، توانیویەتی لە ماوەیەکی کەمدا لە خۆڵەمێشی مێژووەوە هەڵسێتەوە و ببێتە ناوەندێکی جیهانی بۆ تەکنەلۆژیا، فەزا و پیشەسازی قورس. ئەمڕۆ چین بە شانازییەکی زۆرەوە سەیری ڕابردووە شکۆدارەکەی خۆی دەکات و وەک سەرچاوەیەک بۆ ئیلهام و هێز بەکاری دەهێنێت تا پێگەی خۆی وەک یەکەمین هێزی جیهانی لە داهاتوودا جێگیر بکات.

سەرچاوە مێژووییەکانی زانکۆی پەکین، ئەرشیفی نەتەوەیی چین، کتێبی "مێژووی نوێی چین" لە نووسینی جۆناسان سپێنس، و ئینسایکلۆپیدیای بریتانیکا.

PM:06:36:15/02/2026

ئه‌م بابه‌ته 80 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌