یادی ٢٤٢٥ ساڵەی مەرگی سوقرات؛ ئەو ڕۆژەی فەلسەفە "مەزڵوومترین" باوکی خۆی لەدەستدا

وێستگە ستایل - سۆلین عوسمان

ئەمڕۆ ٢٤٢٥ ساڵ بەسەر یەکێک لە تاریکترین و کاریگەرترین ڕووداوەکانی مێژووی مرۆڤایەتیدا تێدەپەڕێت، کە تێیدا جیهانی فیکر و مەعریفە گەورەترین مامۆستای خۆی لەدەستدا. لە ١٥ی شوباتی ساڵی ٣٩٩ی پێش زایین، شاری ئەسینای یۆنانی شایەدی کۆتاییهاتنی ژیانی سوقرات، بیرمەند و دامەزرێنەری فەلسەفەی کلاسیک بوو. ئەم مرۆڤە کە هەموو ژیانی بۆ گەڕان بەدوای ڕاستی و بونیادنانی عەقڵ تەرخان کردبوو، لە کاتژمێرە کۆتاییەکانی تەمەنیدا ناچار کرا جامێک ژەهری کوشندە بخواتەوە و بەو شێوەیە ماڵاوایی لە ژیان بکات، ئەمەش وەک سزایەک بۆ ئەو بیرکردنەوە جیاوازانەی کە هەڵگری بوو.

سوقرات لە دادگایەکی جەنجاڵ و پڕ لە کێشەدا، ڕووبەڕووی چەند تۆمەتێکی قورس کرایەوە کە لە لایەن دەسەڵاتدارانی ئەو کاتەی ئەسیناوە ئاڕاستەی کرابوون. تۆمەتی سەرەکی بریتی بوو لە "تێکدانی هزر و بیرکردنەوەی گەنجانی شار"، لەگەڵ تۆمەتی بێڕێزیکردن بە خوداوەندەکانی ئەسینا و هێنانی بیروباوەڕی نوێ. دادگا پێی وابوو کە شێوازی پرسیارکردن و هاندانی گەنجان بۆ گومانکردن لە چەمکە چەسپاوەکان، مەترسییە بۆ سەر سەقامگیری کۆمەڵایەتی و سیاسی، هەر بۆیە بڕیاری کۆتاییاندا کە دەبێت ئەم بیرمەندە بە خواردنەوەی ژەهری "شۆکران" کۆتایی بە ژیانی بهێنرێت.

لە وردەکارییەکانی ئەو ڕۆژە مێژووییەدا کە لەلایەن قوتابییەکانیەوە تۆمارکراوە، هاتووە کە سوقرات تەنانەت لە ساتە کۆتاییەکانی ژیانیشیدا دەستبەرداری پرەنسیپەکانی نەبوو. سەرەڕای ئەوەی هاوڕێ و قوتابییەکانی پلانێکی تۆکمەیان بۆ ڕزگارکردنی و هەڵاتنی لە زیندان ئامادە کردبوو، بەڵام سوقرات بەوپەڕی ئارامییەوە ڕەتی کردەوە یاساکانی وڵاتەکەی پێشێل بکات و ڕایگەیاند کە "مرۆڤی بەڕەوشت نابێت لە ترسی مردن ڕاستی و دادپەروەری پشتگوێ بخات". ئەو بە دەستی خۆی جامە ژەهرەکەی وەرگرت و لەکاتێکدا قوتابییەکانی بە کوڵ بۆی دەگریان، ئەو ئامۆژگاری دەکردن کە دوای ئەویش بەردەوام بن لە گەڕان بەدوای زانست و مەعریفەدا.

سوقرات کە لە ساڵی ٤٧٠ی پێش زایین لەدایک بووە، بە "ویژدانی ئەسینا" دەناسرێت. ئەو هیچ کتێبێکی لە دوای خۆی جێنەهێشت، بەڵکو فەلسەفەکەی لەڕێگەی دیالۆگ و گفتوگۆی ڕاستەوخۆ لەگەڵ خەڵکدا بڵاوکردەوە. شێوازی "دیالۆگی سوقراتی" کە لەسەر بنەمای پرسیار و وەڵام بۆ دەرخستنی ڕاستییەکان دامەزراوە، تا ئەمڕۆش وەک یەکێک لە گرنگترین مێتۆدەکانی پەروەردە و فەلسەفە لە جیهاندا دەناسرێت. مەرگی ئەو نەک تەنها کۆتایی بە فکرەکەی نەهێنا، بەڵکو بووە هەوێنی سەرهەڵدانی گەورە فەیلەسوفانی وەک ئەفلاتوون و ئەرستۆ کە دواتر جیهانیان گۆڕی.

دوای تێپەڕبوونی زیاتر لە بیست و چوار سەدە، هێشتا ناوی سوقرات وەک سیمبولی ئازادیی ڕادەربڕین و قوربانیدان لەپێناو مەعریفەدا لە لوتکەدا ماوەتەوە. مێژوو سەلماندی کە هەرچەندە دەسەڵاتدارانی ئەسینا توانییان جەستەی ئەو لەناوبەرن، بەڵام نەیانتوانی ڕێگری لە بڵاوبوونەوەی فەلسەفە و پرسیارە قووڵەکانی بکەن. ئەمڕۆ یادی مەرگی سوقرات تەنها یادکردنەوەی کەسایەتییەک نییە، بەڵکو وەبیرهێنانەوەی ئەو ڕاستییەیە کە "ژیانی بێ لێوردبوونەوە و گەڕان، شایەنی ژین نییە".

سەرچاوە: تۆمارە مێژووییەکانی فەلسەفەی یۆنانی و کتێبی "بەرگرینامەی سوقرات" لە نووسینی ئەفلاتوون.

PM:03:55:15/02/2026

ئه‌م بابه‌ته 104 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌