ئەلبێرت ئەنیشتاین؛ ئەو بلیمەتەی تێڕوانینی مرۆڤایەتی بۆ گەردوون گۆڕی

وێستگە ستایل - سۆلین عوسمان

ئەلبێرت ئەنیشتاین، بەناوبانگترین زانای فیزیا لە مێژووی مرۆڤایەتیدا، ئەو کەسایەتییەی کە بە مێشکە بلیمەتەکەی توانی یاساکانی سروشت و کات و شوێن سەرلەنوێ بنووسێتەوە. ئەو بە باوکی فیزیای مۆدێرن دادەنرێت و ناوی بووەتە هاواتای وشەی "بلیمەت".

ئەنیشتاین خاوەنی تیۆری "ڕێژەیی"یە، کە گەورەترین وەرچەرخان بوو لە تێگەیشتنی ئێمە بۆ گەردوون. هاوکێشە بەناوبانگەکەی (E=mc²) پەیوەندی نێوان وزە و ماددەی سەلماند، کە دواتر بووە بنەمایەکی سەرەکی بۆ زۆرێک لە داهێنانە تەکنەلۆژییەکانی سەردەم، لەوانە وزەی ئەتۆمی و جی پی ئێس. ئەو لە ساڵی ١٩٢١ خەڵاتی نۆبڵی لە فیزیا وەرگرت.

جگە لە زانست، ئەنیشتاین مرۆڤدۆستێکی گەورە بوو و هەمیشە دژی شەڕ و توندوتیژی دەوەستایەوە. ئەو بە ڕەخنەگرێکی سەرسەختی چەکە ناوکییەکان دەناسرا، هەرچەندە زانستەکەی ئەو ڕێگەی بۆ دروستکردنی خۆش کرد، بەڵام ئەو هەمیشە داوای دەکرد زانست بۆ خزمەتی ئاشتی بەکاربهێنرێت. کەسایەتییە سادەکەی و قژە بژەکەی بووە سیمبوولێکی کولتووری لە جیهاندا.

ئەلبێرت لە ساڵی ١٨٧٩ لە ئەڵمانیا لەدایکبووە. لە منداڵیدا کەس پێشبینی نەدەکرد ببێتە زانایەکی گەورە، چونکە درەنگ فێری قسەکردن بوو و لە قوتابخانەدا خوێندکارێکی ئاسایی بوو. ئەو کاتێک لە فەرمانگەیەکی تۆمارکردنی داهێنانەکان لە سویسرا کاری دەکرد، لە کاتە بەتاڵەکانیدا گەورەترین بیردۆزە زانستییەکانی داڕشت.

ئەنیشتاین لە ساڵی ١٩٥٥ کۆچی دوایی کرد، بەڵام تا ئەمڕۆش زاناکان سوود لە تێبینی و بیردۆزەکانی وەردەگرن بۆ دۆزینەوەی نهێنییەکانی گەردوون. ئەو پێی وابوو کە "خەیاڵ گرنگترە لە زانیاری"، چونکە زانیاری سنووردارە بەڵام خەیاڵ دەتوانێت هەموو جیهان تەی بکات.

ئەرشیفی زانکۆی پرینستۆن و ماڵپەڕی خەڵاتی نۆبڵ