زمانی نهێنی دارەکان؛ چۆن دارستانی باراناوی لە ڕێگەی ئینتەرنێتی ژێر زەوییەوە گفتوگۆ دەکەن

وێستگە ستایل – سۆلین عوسمان

بایۆلۆجیستەکان دۆزینەوەیەکی سەرسوڕهێنەریان ئەنجامداوە کە تێڕوانینی مرۆڤ بۆ دارستانەکان بە تەواوی دەگۆڕێت؛ دەرکەوتووە کە دارەکانی دارستانی باراناوی سیستەمێکی ئاڵۆزی پەیوەندییان هەیە لە ڕێگەی تۆڕێکی فراوانی کەڕووەکان (Fungi) کە لەژێر زەویدا ڕەگەکانیان بەیەکەوە دەبەستێتەوە. ئەم سیستەمە ڕێگەیان پێ دەدات زانیاری و ماددە خۆراکییەکان ئاڵوگۆڕ بکەن.

تاقیکردنەوە مەیدانییەکان دەریانخستووە کاتێک مێروو هێرش دەکاتە سەر دارێک، ئەو دارە سیگناڵی کیمیایی بەناو تۆڕە کەڕووییەکەدا دەنێرێت بۆ دارەکانی دەوروبەری. دارە هاوسێکان بە وەگرتنی ئەم سیگناڵە، دەستبەجێ دەست دەکەن بە زیادکردنی ژەهری سروشتی لەناو گەڵاکانیاندا بۆ ئەوەی خۆیان لە هێرشی مێرووەکە بپارێزن. زاناکان ئەم سیستمە بە "ئینتەرنێتی بایۆلۆجی" ناوزەد دەکەن.

ئەوەی جێی سەرنجە ئەوەیە کە دارە گەورە و بەتەمەنەکان وەک "دایک" کار دەکەن؛ ئەوان لە ڕێگەی ئەم تۆڕەوە شەکر و وزە دەنێرن بۆ نەمامە بچووکەکان کە لە سێبەری دارەکاندا ناتوانن تیشکی خۆریان دەست بکەوێت. ئەمە نیشانی دەدات کە دارستانەکان نەک تەنها کۆمەڵە دارێکی دابڕاو نین، بەڵکو کۆمەڵگەیەکی هاوکار و یەکگرتوون کە بۆ مانەوەی یەکتر هەوڵ دەدەن.

هەرچەندە پێشتر گومان هەبوو کە دارەکان پەیوەندی بەیەکەوە دەکەن، بەڵام ئەمە یەکەمجارە میکانیزمەکە بەو وردییە لەناو دارستانە تروپیکییەکاندا بسەلمێنرێت. ئەم دۆزینەوەیە دەیسەلمێنێت کە بڕینەوەی یەک داری گەورە دەکرێت ببێتە هۆی پچڕانی پەیوەندی سەدان داری تر و لاوازکردنی تەواوی سیستەمی بەرگری دارستانەکە.

ئەم توێژینەوەیە دەبێتە هۆی گۆڕانکاری لە شێوازی چاندن و پاراستنی دارستانەکان لە جیهاندا. زاناکان ئێستا داوا دەکەن کە لە کاتی چاندنی دارەکاندا، گرنگی بەو تۆرە کەڕووییانەی ژێر زەویش بدرێت چونکە ئەوان کلیلی مانەوە و گەشەی دارەکانن لە بەرامبەر گۆڕانی کەشوهەوا و نەخۆشییەکاندا.

سەرچاوە: گۆڤاری زانستی ساینس و توێژینەوەکانی زانکۆی بریتیش کۆلۆمبیا.

PM:07:03:25/01/2026

ئه‌م بابه‌ته 20 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌