٨٠ ساڵەی تەمەنی کۆماری کوردستان؛ یەکەمین ئەزموونی دەوڵەتداری کە لە دڵی هەموو کوردێکدا زیندووە
وێستگە ستایل - سۆلین عوسمان
ئەمڕۆ ٢٢ی کانوونی دووەم، گەلی کورد لە هەر چوار پارچەی کوردستان و لە تاراوگە، یادی هەشتا ساڵەی ڕاگەیاندنی کۆماری کوردستان لە شاری مەهاباد دەکاتەوە. ئەو کۆمارەی کە بۆ یەکەمجار لە مێژووی هاوچەرخی کورددا، خەونی سەربەخۆیی و ئاڵای شەکاوەی کوردستانی کردە ڕاستی و بووە وەرچەرخانێکی مێژوویی و وێستگەیەکی پڕ لە شانازی لە خەباتی ڕزگاریخوازی نەتەوەی کورددا کە تا تەمەنی مرۆڤایەتی ماوە، وەک مەشخەڵێک ڕێگەی ئازادی ڕووناک دەکاتەوە.
مەهاباد، ئەو ناوەندە سیاسی و کولتوورییەی کە ٨٠ ساڵ لەمەوبەر بووە پایتەختی ئومێد، ئەمڕۆش وەک قیبلەنمایەکی نەتەوەیی لە یادەوەری هەموو کوردێکدا دەدرەوشێتەوە. دامەزراندنی کۆمار لە ساڵی ١٩٤٦ تەنها ڕووداوێکی سیاسی کاتی نەبوو، بەڵکو گوزارشتێکی قووڵ بوو لە ئیرادەی نەتەوەیەک کە لە دوای جەنگی جیهانی دووەمەوە دەیویست مافە ڕەواکانی خۆی لە چوارچێوەی قەوارەیەکی دەوڵەتیدا بچەسپێنێت و کۆتایی بە چەوسانەوەی چەندین ساڵەی بهێنێت. ئەم یادە بۆ کورد تەنها بیرهێنانەوەی ڕابردوو نییە، بەڵکو نوێکردنەوەی پەیمانی وەفادارییە بۆ ئەو ئامانجانەی کە پێشەوا قازی محەمەد گیانی خۆی لەپێناودا بەخت کرد.
لە ڕۆژێکی وەک ئەمڕۆدا و لە ناو جەرگەی شاری مەهاباد، پێشەوا قازی محەمەد لە مەیدانی چوارچرای مێژوویی، بە ئامادەبوونی جەماوەرێکی بێشومار و نوێنەرانی ناوچە جیاجیاکانی کوردستان، دامەزراندنی یەکەمین کۆماری کوردی ڕاگەیاند. لەو ماوە کورتەی تەمەنیدا کە تەنها ١١ مانگی خایاند، کۆمار توانی دەستکەوتی مەزنی شارستانی و سیاسی بەدەست بهێنێت کە تا ئێستاش جێگەی سەرسامی مێژوونووسانە. لەوانە: فەرمیکردنی زمانی کوردی وەک زمانی خوێندن و نووسین، چاپکردنی چەندین ڕۆژنامە و گۆڤاری وەک "کوردستان"، دامەزراندنی سوپای میللی کوردستان، و دروستکردنی کەشێکی دیموکراسی کە تێیدا ژنان بۆ یەکەمجار ڕۆڵی بەرچاویان لە کایە کۆمەڵایەتییەکاندا پێدرا. هەروەها سروودی نەتەوەیی "ئەی ڕەقیب" و ئاڵای سێ ڕەنگی کوردستان لەو سەردەمەدا بوونە سیمبۆڵی یەکگرتوویی نەتەوەیی.
دامەزراندنی کۆمار لە بارودۆخێکی جیۆپۆلیتیکی ئاڵۆزدا هاتە کایەوە؛ جیهان تازە لە جەنگی جیهانی دووەم هاتبووە دەرەوە و ئێران لە ژێر کاریگەری هێزە نێودەوڵەتییەکانی وەک یەکێتی سۆڤیەت و بەریتانیادا بوو. بە پشتیوانی کۆمەڵەی ژیانەوەی کورد (ژێ-کاف) و دواتر حیزبی دیموکراتی کوردستان، کورد توانی ئەو هەلە مێژووییە بقۆزێتەوە و قەوارەیەک دروست بکات کە تێیدا کورد خۆی بڕیاردەر بێت. بەڵام دواتر بەهۆی گۆڕانی هاوسەنگییە سیاسییە نێودەوڵەتییەکان و ڕێککەوتنی هێزە زلهێزەکان لەگەڵ حکومەتی ناوەندی ئێران، پشت لە کۆمار کرا. سوپای ئێران دوای کشانەوەی هێزەکانی سۆڤیەت، هێرشی کردە سەر مەهاباد و لە ١٧ی کانوونی یەکەمی ١٩٤٦ کۆمارەکەی ڕووخاند، کە دواتر بووە هۆی شەهیدکردنی پێشەوا قازی محەمەد و هاوڕێکانی لە هەمان ئەو مەیدانەی کە کۆماری تێدا ڕاگەیاندرابوو.
دوای تێپەڕبوونی هەشت دەیە بەسەر ئەو ڕووداوەدا، هێشتا کۆماری کوردستان وەک بەهێزترین و پاکترین ڕەمزی یەکگرتوویی کورد دەمێنێتەوە. ئەو ئاڵایەی کە پێشەوا قازی محەمەد پێش شەهیدبوونی ڕادەستی مەلا مستەفا بارزانی کرد، ئەمڕۆ لەسەر دامەزراوە فەرمییەکانی هەرێمی کوردستان دەشەکێتەوە و بووەتە ناسنامەی نێودەوڵەتی گەلی کورد. یادەکەی هاندەرێکی بەردەوامە بۆ نەوەکانی ئەمڕۆ کە بە ئیرادەیەکی پۆڵایینەوە بەرەو مافی چارەی خۆنووسین هەنگاو بنێن. مەهاباد و چوارچرا تەنها ناوێکی جوگرافی نین، بەڵکو لە دڵی هەموو کوردێکدا وەک پایتەختی ئەبەدی خەونە مەزنەکان دەمێننەوە.
سەرچاوە: ئەرشیفی مێژووی هاوچەرخی کوردستان و بەڵگەنامەکانی کۆماری کوردستان لە مەهاباد.