تەلارسازی بێدەنگی مێشک؛ وەرچەرخانێکی نوێ لە مێژووی دەروونناسی و زانستی دەماردا

وێستگە ستایل - سۆلین عوسمان

لە ڕێڕەوە تاریک و پڕ لە مەتەڵی فەلسەفەی کۆنەوە تا دەگاتە هۆڵە ڕووناک و تەکنەلۆژییەکانی زانستی دەمار لە سەردەمی مۆدێرندا، دەروونناسی هەمیشە وەک هونەرێکی باڵای گوێگرتن لەو لایەنانەی مرۆڤ ماوەتەوە کە بە چاو نابینرێن و بە دەست هەستیان پێ ناکرێت. ئەم زانستە تەنها کۆمەڵێک تاقیکردنەوەی تاقیگەیی یان دەستنیشانکردنی سادەی نەخۆشییە دەروونییەکان نییە، بەڵکو گێڕانەوەی چیرۆکی هەوڵی ئەبەدی و بێپچڕانی مرۆڤایەتییە بۆ تێگەیشتن لە قووڵاییەکانی خود، ترسە ڕەگداکوتاوەکان، خەونە ئاڵۆزەکان و ئەو پاڵنەرە شاراوە و غەریزییانەی کە بەبێ ئەوەی هەستی پێ بکەین، ناسنامە و چارەنووسمان پێکدەهێنن.

توێژینەوە زانستییە هەرە نوێیەکان لە ئێستادا جارێکی تر دەگەڕێنەوە بۆ قوتابخانە سەرەتایی و کلاسیکییەکانی دەروونناسی، بەڵام ئەم گەڕانەوەیە بۆ وەلانان یان ڕەخنەگرتن نییە، بەڵکو ئامانج لێی دووبارە داڕشتنەوە و لێکدانەوەی ئەو حیکمەتە کۆنانەیە لە ژێر تیشکی تەکنەلۆژیا یەکجار پێشکەوتووەکانی وەک وێنەگرتنی وردی مێشک (fMRI) و پەرەسەندنی ژیری دەستکرد. لەم چوارچێوەیەدا، سێبەرە ترسناک و ئاڵۆزەکانی زیگمۆند فرۆید، هێما و نیشانە جیهانییەکانی کارڵ یۆنگ و تیۆرە ڕەفتارییەکانی سکینەر، ئێستا گفتوگۆیەکی قووڵ و زانستی لەگەڵ تۆڕە دەمارییە دەستکردەکان و مۆدێلە دیجیتاڵییەکانی ناسین دەکەن، ئەمەش ڕەهەندێکی تەکنیکی و ماتماتیکیی زۆر وردی بەو تیۆرە فەلسەفییانە بەخشیوە کە پێشتر تەنها وەک بۆچوونی ئەبستراکت دەبینران.

ئەوەی پێشتر تەنها وەک پێشبینی و گریمانەی دەروونی لە ناو کتێبەکاندا دەبینرا، ئێستا لە تاقیگەکاندا بووەتە بابەتێکی پێوانەکراو و دۆکۆمێنتکراو، بەڵام سەرەڕای هەموو ئەم پێشکەوتنە تەکنیکییانە، هێشتا لە نێوان داتا و کۆدە دیجیتاڵییەکاندا نهێنییەکی مەزن و شاراوە هەناسە دەدات کە زانست بە تەواوی بۆی شیکار نەکراوە. توێژەران خەریکی دۆزینەوەی ئەو ڕاستییە چارەنووسسازەن کە هەست و سۆزەکان زۆر بەهێزتر و کاریگەرتر لە لۆژیک و بیرکردنەوەی عەقڵانی کار لەسەر پرۆسەی یادەوەری و بیرکەوتنەوە دەکەن. هەروەها دەرکەوتووە کە "نەستی" مرۆڤ، ئەو ناوچە تاریکەی کە کۆنتڕۆڵمان بەسەریدا نییە، زۆر زیاتر لەوەی کۆمەڵگەی مۆدێرن پێشتر دانی پێدا دەهێنا، حوکمی بڕیارە کتوپڕەکان و هەڵسوکەوتە ڕۆژانەکانمان دەکات و ئاراستەی ژیانمان دەگۆڕێت.

هەرچەندە دەروونناسی لە نیوەی دووەمی سەدەی نۆزدەهەمدا بە فەرمی وەک زانستێکی سەربەخۆ و خاوەن میتۆد دەرکەوت، بەڵام ڕەگ و ڕیشە ڕاستەقینەکەی بۆ هەزاران ساڵ پێش ئێستا و بۆ ناو دڵ و دەروونی شارستانییەتە دێرینەکانی وەک میسڕی کۆن، یۆنان، چین و میزۆپۆتامیا دەگەڕێتەوە. لەو سەردەمە دوورانەدا، چارەسەرکەرانی ڕۆحی و فەیلەسوفە گەورەکان بە زمانێکی میتافۆری بەڵام یەکجار قووڵ، باسیان لە پێویستیی ڕەها بۆ دروستکردنی هاوسەنگی لە نێوان مێشک، جەستە و ڕۆح دەکرد، وەک تاقە ڕێگەی دەربازبوون لە ئازارەکان و گەیشتن بە تەندروستییەکی گشتگیر و مانادار بۆ مرۆڤ.

ئەمڕۆ دەروونناسی چیتر تەنها زانستێکی تیۆری نییە، بەڵکو وەک پردێکی پۆڵاین و پتەو لە نێوان زانستە بایۆلۆژییەکان و لێکۆڵینەوە فەلسەفییەکاندا وەستاوە. ئەم زانستە بە کردەیی سەلماندوویەتی کە تێگەیشتن لە ئاڵۆزییە بێسەرووبەرەکانی مێشک، لە ڕاستیدا تێگەیشتنە لە بنەماکانی خودی شارستانییەت، کولتوور و مێژووی پەرەسەندنی هۆشیاریی مرۆڤایەتی لەسەر ئەم زەوییە، کە تێیدا هەموو پارچە زانیارییەک پەردە لەسەر لایەنێکی تری تەلارسازیی مێشک لادەدات.

سەرچاوە: ئینسایکلۆپیدیای دەروونناسی جیهانی، ئەرشیفی کۆمەڵەی دەروونناسی ئەمریکی (APA)، مێژووی پەرەسەندنی زانستە ناسینەکان.

PM:09:03:20/01/2026

ئه‌م بابه‌ته 100 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌