مەترسییە شاراوەکانی پشتی نەریتێکی زستانە؛ ئایا خواردنی 'بەفر و دۆشاو' تەندروستە؟

وێستگە ستایل - سۆلین عوسمان

لەگەڵ هاتنی وەرزی زستان و سپیپۆشبوونی چیا و شارەکانی کوردستان، زۆرێک لە خێزانەکان بەپێی نەریتێکی کۆنی باوباپیران پەنا دەبەنە بەر دروستکردنی "بەفر و دۆشاو". ئەم خواردنە کە تێکەڵەیەکە لە بەفری تازە باریو و دۆشاوی خورما، لەلای زۆر کەس وەک ئایسکرێمێکی سروشتی و وزەبەخش لە شەوانی سارددا دەبینرێت. بەڵام لەم ساڵانەی دواییدا پزیشکان و پسپۆڕانی بواری تەندروستی و ژینگە هۆشداری توند دەدەن لەم بارەیەوە و پێیان وایە ئەم نەریتە چیتر بێ زیان نییە و دەکرێت ببێتە هۆی چەندین کێشەی تەندروستی جددی بۆ کۆئەندامی هەرس و هەناسەی مرۆڤ.

ئەم دیاردەیە کە ساڵانە لەگەڵ یەکەم شەپۆلەکانی بەفربارین لە ناوچە جیاجیاکانی کوردستان دووبارە دەبێتەوە، لە ڕووی زانستییەوە جێگەی مشتومڕێکی زۆرە. دۆشاوی خورما خۆی لە خۆیدا سەرچاوەیەکی دەوڵەمەندی ڤیتامین، کانزا و شەکرە سروشتییەکانە، بەڵام کێشە سەرەکییەکە لە "بەفر"ەکەدایە. بەفر کاتێک لە ئاسمانەوە بەرەو زەوی دێتە خوارەوە، تەنها ئاوی بەستوو نییە، بەڵکو وەک فلتەرێکی سروشتی کار دەکات و تەواوی گازە ژەهراوییەکانی ناو هەوا، تۆز و غوبار، و وردە تەنی کیمیایی وەک گۆگرد و کاربۆن لەگەڵ خۆی کۆدەکاتەوە و دەیهێنێتە سەر زەوی، ئەمەش وادەکات ئەو بەفرەی کە بە چاو زۆر پاک و سپی دەبینرێت، لە ڕاستیدا تێکەڵەیەکی ئاڵۆز بێت لە ماددە پیسکەرەکانی ژینگە.

پزیشکانی پسپۆڕ ئاماژە بە چەند لایەنێکی مەترسیداری ئەم خواردنە دەکەن؛ یەکەمیان، کێشەی "شۆکی گەدە"یە، چونکە دابەزینی کتوپڕی پلەی گەرمی ناوەوەی جەستە دەبێتە هۆی گرژبوونێکی توند لە ماسولکەکانی گەدە و خاوکردنەوەی کرداری هەرس، کە زۆرجار بە سکچوون و ڕشانەوە کۆتایی دێت. دووەمیان، هەوکردنی توندی قورگ و لەوزەتێنەکانە، بەو پێیەی ساردییەکی زۆر و ڕێژەیەکی بەرزی شەکر بەیەکەوە ژینگەیەکی زۆر لەبار بۆ گەشەی خێرای بەکتریا و ڤایرۆسەکان لە قوڕگدا دروست دەکەن. جگە لەمانە، بەفر لە ئێستادا بەهۆی پیسبوونی ژینگەوە پاشماوەی سووتەمەنی ئۆتۆمبێل و کارگەکانی تێدایە، کە خواردنیان لە مەودای دووردا کاریگەری نەرێنی لەسەر کارکردنی گورچیلە و جگەر دەبێت. هەروەها دۆشاوی خورما کە کالۆرییەکی زۆری تێدایە، کاتێک لەگەڵ بەفر دەخورێت، مرۆڤ هەست بە تێری و شیرینییەکەی ناکات و بڕێکی زۆر دەخوات، ئەمەش مەترسی بۆ تووشبووانی شەکرە و ئەو کەسانەی کێشیان زۆرە دروست دەکات.

مێژووی "بەفر و دۆشاو" بۆ سەردەمانی زۆر کۆن دەگەڕێتەوە، کاتێک ژینگەی کوردستان زۆر پاکتر بوو و دووکەڵی کارگە و ئۆتۆمبێلەکان ئاسمانیان دانەپۆشیبوو. لەو سەردەمانەدا، بەفر وەک سەرچاوەیەکی ئاوی پاک و بێگەرد سەیر دەکرا و خەڵک بۆ چێژ وەرگرتن لە وەرزی زستان بەیەکەوە دەیانخوارد. بەڵام گۆڕانکارییە ژینگەییە خێراکانی سەدەی بیست و یەکەم و زیادبوونی ڕێژەی گازی دووەم ئۆکسیدی کاربۆن لە هەوادا، ئەم هاوکێشەیەیان بەتەواوی گۆڕیوە. پسپۆڕان دەڵێن ئەوەی جاران وەک جۆرێک لە کاتبەسەربردن و تەنانەت چارەسەریش دەبینرا، ئێستا لەبەر تیشکی لێکۆڵینەوە زانستییەکان وەک سەرچاوەیەک بۆ گواستنەوەی ژەهر و بەکتریا هەژمار دەکرێت.

بۆیە باشترین ڕێگە بۆ پاراستنی تەندروستی ئەوەیە کە هاوڵاتییان، بەتایبەت منداڵان و کەسانی بەتەمەن، خۆیان لە خواردنی بەفر بە هەموو شێوەیەک بەدوور بگرن، تەنانەت ئەگەر تێکەڵی دۆشاو یان هەر شیرینییەکی دیکەش بکرێت. ئەگەر کەسێک ئارەزوویەکی زۆری بۆ تاقیکردنەوەی ئەم تامە هەبێت، باشترە سەهۆڵی پاکی ناو بەفرگرەی ماڵەوە (فرێزەر) ورد بکات و دۆشاوی تێبکات، نەک ئەو بەفرەی کە لە دەرەوە باریوە. پاراستنی تەندروستی پێویستی بە هۆشیارییەکی زیاتر هەیە لە بەرامبەر ئەو نەریتانەی کە چیتر لەگەڵ ژینگەی ئێستادا ناگونجێن.

سەرچاوە: ڕاپۆرتە تەندروستییەکانی وەزارەتی تەندروستی و لێکۆڵینەوەی پەیمانگا ژینگەییەکان لەسەر کواڵێتی ئاوی بەفری باریو لە ناوچە پیشەسازییەکان.

PM:02:26:20/01/2026

ئه‌م بابه‌ته 360 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌