تاوان و سزا؛ ململانێی ویژدان و تیۆری پیاوە مەزنەکان لە ژێر چەقۆی دۆستۆڤیسکیدا

وێستگە ستایل - سۆلین عوسمان 

ڕۆمانی "تاوان و سزا" تەنها چیرۆکی کوشتنێک نییە، بەڵکو گەشتێکی ترسناک و قووڵە بۆ ناو تاریکترین گۆشەکانی مێشکی مرۆڤ. فایۆدۆر دۆستۆڤیسکی لەم بەرهەمەیدا پرسیارێکی جەوهەری دەوروژێنێت: ئایا مرۆڤە "نەبزەکان" و مەزنەکان مافی ئەوەیان هەیە یاسا بشکێنن و تاوان بکەن لەپێناو ئامانجێکی گەورەتردا؟ ئەم کتێبە وەک یەکێک لە گەورەترین ڕۆمانە دەروونییەکانی مێژوو دادەنرێت کە تێیدا سنووری نێوان چاکە و خراپە تەڵخ دەبێت.

چوارچێوەی ئەم ڕۆمانە لەناو کۆڵانە تەنگ و تاریك و بۆگەنەکانی سانت پێترسبۆرگدا دەستپێدەکات. "ڕۆدیۆن ڕاسکۆڵنیکۆف"، خوێندکارێکی پێشووی یاسایە کە لەوپەڕی هەژاریدا دەژیت. ئەو لەناو مێشکی خۆیدا تیۆرییەکی دروست کردووە کە مرۆڤەکان دابەشی سەر دوو جۆر دەکات: "ئاسایی" و "نائاسایی". بە بڕوای ئەو، کەسانی وەک ناپلیۆن مافی ئەوەیان هەیە تاوان بکەن ئەگەر ئەوە خزمەت بە مرۆڤایەتی بکات. ئەم بیرکردنەوەیە وای لێدەکات پلان بۆ کوشتنی ژنێکی سووخۆری پیر دابنێت کە بە "ئەسپێی کۆمەڵگە" وەسفی دەکات.

دوای ئەنجامدانی تاوانەکە، ڕۆمانەکە دەچێتە ناو وردەکارییەکی دەروونیی سەرسوڕهێنەرەوە. ڕاسکۆڵنیکۆف نەک هەر ناتوانێت سوود لەو پارەیە ببینێت کە دزیویەتی، بەڵکو دەکەوێتە ناو دۆزەخێکی ویژدانییەوە. ململانێی ئەو لەگەڵ لێکۆڵەر "پۆرفیری پترۆڤیچ" کە بە شێوەیەکی زیرەکانە گەمارۆی دەروونی دەدات، یەکێکە لە دراماتیکترین بەشەکانی ئەدەب. لە لایەکی ترەوە، کارەکتەری "سۆنیا" دەردەکەوێت، کە کچێکی قوربانییە و ڕێگەی ئایین و خۆبەختکردن هەڵدەبژێرێت، و دەبێتە تەنها هیوایەک بۆ ڕزگاربوونی ڕۆحی ڕاسکۆڵنیکۆف.

دۆستۆڤیسکی ئەم ڕۆمانەی لە ساڵی ١٨٦٦دا بڵاوکردەوە، لە کاتێکدا کە خۆی لەژێر فشاری قەرزێکی زۆردا بوو. نووسەر دەیویست لە ڕێگەی ئەم کتێبەوە هۆشداری بدات لەو بیرۆکە نیهیلیستی و ڕادیکاڵانەی کە لەو سەردەمەدا لەناو گەنجانی ڕووسیادا بڵاوبووەوە. ئەو دەیسەلمێنێت کە هیچ تیۆرییەکی فەلسەفی ناتوانێت جێگەی "ویژدانی مرۆیی" بگرێتەوە و تاوان، چەندە پاساوی بۆ بهێنرێتەوە، هەر دەبێتە هۆی دابڕانی مرۆڤ لە کۆمەڵگە و لە خودی خۆی.

لە ئەنجامدا، "تاوان و سزا" پێمان دەڵێت کە "سزا" تەنها زیندانیکردن نییە، بەڵکو ئەو ئازارە دەروونییەیە کە تاوانبار لە ناخی خۆیدا دەیکێشێت. ڕزگاربوون تەنها لە ڕێگەی دانپێدانان و قبووڵکردنی ئازارەوە دێتە دی. ئەم کتێبە تا ئێستاش وەک سەرچاوەیەکی سەرەکی بۆ دەروونناسان و فەیلەسوفان ماوەتەوە و هەمیشە وەک ئاگادارکەرەوەیەک دەمێنێتەوە بۆ هەر کەسێک کە پێی وابێت دەتوانێت لە سەرووی یاساکانی ئەخلاقەوە بێت.

سەرچاوە: لێکۆڵینەوە ئەدەبییەکان و ئینسایکلۆپیدیای بریتانیکا.