لە نێوان مێژوو و ژمارەکاندا؛ نوێترین پۆلێنکردنی گەورەترین ئایینەکانی جیهان و نهێنییە مێژووییەکانیان
وێستگە ستایل - سۆلین عوسمان
بەپێی توێژینەوە نوێیەکانی شارەزایانی بواری مێژووی ئایینەکان، جیهان لە ئێستادا گۆڕەپانی ململانێیەکی قووڵی مێژوویی و ژمارەییە، کە تێیدا هەزاران ئایین و ڕێبازی جیاواز بوونیان هەیە. لە کاتێکدا هەندێک لە بەڵگەنامە مێژووییەکان ئاماژە بە کۆنی و دێرینی ئایینێک دەکەن، ئامارە دیمۆگرافییەکان ئاراستەیەکی جیاواز لە ڕێژەی پەیڕەوکاران دەخەنە ڕوو کە نەخشەی باوەڕ لەسەر گۆی زەوی بە شێوەیەکی بەرچاو دیاری دەکەن.
شارەزایانی جیهانی لە بواری مێژوو و سۆسیۆلۆژیای ئایینەکاندا جەخت لەوە دەکەنەوە کە مێژووی مرۆڤایەتی لەگەڵ سەرهەڵدانی بیرۆکەی پەرستن و گەڕان بەدوای هێزە شاراوەکاندا دەستی پێکردووە. لەم چوارچێوەیەدا، دیاریکردنی کۆنترین ئایین بووەتە جێی مشتومڕێکی بەردەوام لەنێوان لێکۆڵەراندا. لە ئێستادا بەپێی خەمڵاندنە زانستییەکان، نزیکەی ١٠ هەزار ئایینی جیاواز لە سەرانسەری جیهاندا هەن، کە هەر یەکەیان خاوەن مێژوو، کلتوور و پەیڕەوکاری تایبەت بە خۆیانن و کاریگەرییان لەسەر شارستانیەتەکان داناوە.
بەگوێرەی نوێترین داتا و ئامارەکانی فەرهەنگی بەناوبانگی "بریتانیکا"، نەخشەی دابەشبوونی ئایینەکان لە جیهاندا بە شێوەیەکی سەرنجڕاکێش گۆڕانکاری بەخۆوە بینیوە. ئایینی کریستیانی لە پلەی یەکەمدایە و ژمارەی پەیڕەوکارانی لە دوو ملیار و ٥٢١ ملیۆن کەس تێپەڕ دەكات. لە دوای ئەویش، ئایینی ئیسلام دێت کە وەک یەکێک لە خێراترین ئایینەکان لە ڕووی گەشەکردنەوە دەبینرێت و ژمارەی شوێنکەوتووانی گەیشتووەتە زیاتر لە ملیارێک و ٨٩٩ ملیۆن کەس. هەرچی ئایینی هیندۆسییە، کە ڕەگێکی مێژووی قووڵی هەیە، لە ئێستادا زیاتر لە ملیارێک و ٩٠ ملیۆن پەیڕەوکاری هەیە. جێی سەرنجە کە ڕێژەیەکی بەرچاو لە دانیشتوانی زەوی، کە نزیکەی ٧٤٤ ملیۆن کەس دەبن، وەک "بێباوەڕ" یان ئەوانەی شوێن هیچ ئایینێکی دیاریکراو ناکەون، پۆلێن کراون.
لە ڕووی مێژووییەوە، گەڕان بەدوای ڕەگ و ڕیشەی ئایینەکاندا شارەزایانی بۆ دوو ئاراستەی سەرەکی بردووە کە تێیدا ململانێ لەسەر "دێرینی" دەکرێت. بەشێکی زۆری مێژوونووسان، پشتبەستن بەو بەڵگەنامە مادی و نووسراوانەی لە ئێستادا لەبەردەستدان، ئایینی هیندۆسی بە کۆنترین ئایینی جیهان هەژمار دەکەن. بەڵام لە بەرامبەردا، لایەنێکی دیکەی شارەزایان جەخت لەوە دەکەنەوە کە ئایینی زەردەشتیی کۆنترینە و مێژووەکەی بۆ زیاتر لە چوار هەزار ساڵ لەمەوبەر دەگەڕێتەوە، ئەمەش وای کردووە مێژووی ئایینەکان وەک بابەتێکی پڕ لە نهێنی و لێکۆڵینەوەی بەردەوام بمێنێتەوە.
ئەم فرەیی و جیاوازییە گەورەیە لە مێژوو و ژمارەی پەیڕەوکاراندا، دەریدەخات کە ئایین هێشتا وەک فاکتەرێکی سەرەکی و بنەڕەتی لە داڕشتنی ناسنامەی مرۆڤەکان و کلتووری گەلان لە سەدەی بیست و یەکەمدا دەمێنێتەوە. گەشەی ژمارەیی ئایینە گەورەکان و دەرکەوتنی ئامارە نوێیەکان، ئاماژەن بۆ ئەوەی کە جیهان لەبەردەم گۆڕانکارییەکی بەردەوامی فیکری و باوەڕدایە کە ڕەنگە لە داهاتوویەکی نزیکدا دیمۆگرافیای ئایینەکان بەرەو ئاراستەی نوێ بەرێت.
سەرچاوە: فەرهەنگی بریتانیکا