نھێنییەکانی پشت ناوی "دەباشان"

وێستگە ستایل - سۆلین عوسمان 

لە ناو جەرگەی شاری سلێمانی و لە داوێنی چیا سەرکەشەکانی ئەزمەڕ و گۆیژەدا، ناوچەیەک هەیە کە نەک تەنها وەک ناوێکی جوگرافی، بەڵکو وەک بەشێک لە ناسنامەی سیاسی و مێژوویی کوردستان ناسراوە، ئەویش "دەباشان"ە. ئەم گردە بەرزە کە ئێستا بووەتە یەکێک لە ناوچە هەرە دیارەکانی هەرێمی کوردستان، مێژوویەکی دێرینی لە پشتە و ناونانەکەشی بۆ کۆمەڵێک لێکدانەوەی زمانەوانی و مێژوویی دەگەڕێتەوە کە ڕەگی لە ناو سروشت و ژیانی کۆنی ناوچەکەدا داکوتاوە. زۆرێک لە هاوڵاتیان و گەشتیاران تەنها وەک ناوچەیەکی ستراتیژی دەیبینن، بەڵام لە پشت ئەم ناوەوە چیرۆکی چەندین سەدە لە ژیانی لادێنشینی و تایبەتمەندی سروشتی شاردراوەتەوە کە شایەنی هەڵوێستە لەسەر کردنن.

ئەم ناوچەیە کە دەکەوێتە باکووری شاری سلێمانی، لە ڕووی تۆپۆگرافییەوە شوێنێکی بەرز و هەڵکەوتەیە، ئەمەش وایکردووە لە کۆنەوە بایەخی تایبەتی هەبێت. لێکۆڵەرانی مێژووی شار و زمانناسان چەندین بۆچوونی جیاوازیان لەسەر بنەڕەتی وشەی "دەباشان" هەیە. هەندێک پێیان وایە ناوی ناوچەکە پەیوەندی بەو کەشوهەوا سارد و باووبۆرانەوە هەیە کە بەردەوام لەو گردەدا هەستی پێدەکرێت، بەو پێیەی گردەکە ڕووبەڕووی شەپۆلەکانی بای ئەزمەڕ دەبێتەوە و هەمیشە فێنکاییەکی تایبەتی هەیە کە لە ناوچەکانی تری شاردا کەمتر بەدی دەکرێت، ئەمەش وایکردووە لە کۆنەوە خەڵکی ناوچەکە وەک شوێنێکی "با لێدەر" سەیری بکەن.

سەبارەت بە وردەکاری ناونانەکەو ڕاو بۆچونێکی دیکە ، یەکێکی تر لە چیرۆکە هەرە سەرنجڕاکێش و ڕەسەنەکان بۆ ژیانی سادەی ڕابردووی ناوچەکە دەگەڕێتەوە. لە سەردەمێکی زوودا، ناوچەی دەباشانی ئێستا تەنها وەک گوندێکی زۆر بچووک بووە کە تەنها ٢ ماڵی تێدا نیشتەجێ بووە. لەو گوندەدا کانییەکی پڕ ئاوی لێبووە کە لە هەر چوار وەرزی ساڵدا ئاوی تێدا بووە و وشکی نەکردووە. لەو سەردەمەدا، خەڵکی گەڕەکی مەجیدبەگی سلێمانی بۆ دابینکردنی ئاوی خواردنەوە، ڕوویان لەو کانییە کردووە. ئەوان بە "دەبە" ئاویان دەبردەوە بۆ ماڵەکانیان و بەهۆی سەرکەژی و بەرزی شوێنەکە، دەبەکانیان دەخستە سەر "شان"یان. ئیتر وردە وردە ناوی ئەو کانییە و شوێنەکە بە "دەبەی شان" و دواتر "دەباشان" ناوبانگی دەرکرد.

هاوکات لە ڕووی زمانەوانییەوە، بەهێزترین بۆچوونی تر ئەوەیە کە وشەی (دەباشان) لە دوو بڕگە پێکهاتووە: (دە) کە بە واتای گوند یان ئاوایی دێت لە شێوەزارە کۆنەکاندا، و (باشان) کە ئاماژەیە بۆ "با" یان "بای شەماڵ". واتە "گوندی باکان" یان ئەو شوێنەی کە بای لێ دێت. لێکدانەوەیەکی تر دەڵێت ئەم ناوە لە (دە) بە واتای ژمارە ١٠ و (باشان) بە واتای ئەو ئامرازە دێت کە بۆ جیاکردنەوەی گەنم لە کای لە کاتی خەرماندا بەکاردێت (شەن)، بەو مانایەی کە لەو شوێنەدا دە خەرمان یان دە شوێنی شەنکردنی دانەوێڵە هەبووە بەهۆی ئەوەی ناوچەیەکی کێوی و باو بووە و بۆ ئەو کارە گونجاو بووە. هەروەها هەندێک لە سەرچاوە زارەکییەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە "باشان" لە "با-وەشان"ەوە هاتووە، کە ئاماژەیە بۆ جوڵەی بەردەوامی با لەسەر ئەو بەرزاییە.

لە ڕووی مێژوویی و پاشخانەوە، دەباشان پێش ئەوەی ببێتە ناوچەیەکی ئاوەدان و سیاسی، ناوچەیەکی کشتوکاڵی و لەوەڕگا بووە. 

ئەم ناوچەیە تا ساڵانی ٢٠٠٠ و دواتریش وەک یەکێک لە جوانترین سەیرانگاکانی سلێمانی مابووەوە و خەڵکی شار بۆ پشوو و چوونە دەرەوە ڕوویان تێدەکرد. بەڵام وەرچەرخانە گەورەکە کاتێک ڕوویدا کە بووە شوێنی مانەوە و نیشتەجێبوونی کۆچکردوو مام جەلال تاڵەبانی، سکرتێری گشتی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان و سەرۆک کۆماری پێشووتری عێراق. دواتریش ئەو ناوچەیە بووە مەزارگەی هەمیشەیی ئەو سەرکردەیە، ئەمەش وایکرد کە دەباشان لە ناوێکی تەنهای جوگرافییەوە بگۆڕێت بۆ چەمکێکی سیاسی و ڕەمزی کە ڕۆژانە لە میدیاکاندا دووبارە دەبێتەوە، وەک ناوەندێکی بڕیار و شوێنێکی دیپلۆماسی کە پێشوازی لە شاندە بیانییەکان و سەرکردە جیهانییەکان دەکات.

لە کۆتاییدا دەکرێت بڵێین دەباشان تەنها گردێک نییە کە بەسەر سلێمانیدا بڕوانێت، بەڵکو تێکەڵەیەکە لە مێژووی سروشت و مێژووی مرۆیی. ئەگەرچی ئێستا کانی و سەیرانگاکەی جارانی تێدا نەماوە و سیمای ناوچەکە گۆڕاوە، بەڵام ناوی دەباشان وەک ناسنامەیەکی بەهێز ماوەتەوە. چ وەک "گوندی باکان" ناوزەد بکرێت، یان وەک "شوێنی دەبەی سەر شان" یادی لێبکرێتەوە، ئەم ناوچەیە پارێزگاری لە ڕەسەنایەتی خۆی کردووە و تا ئەمڕۆش وەک یەکێک لە فێنکترین و دڵگیرترین ناوچەکانی سلێمانی ماوەتەوە کە یادی شکۆمەندی چیاکانی کوردستان و ڕووداوە گەورە سیاسییەکان لە مێشکدا دەژێنێتەوە.

سەرچاوە: کتێبی (سەیری مێژووی سلێمانی - ئەکرەمی مەحمودی ساڵحی ڕەش)، لەگەڵ چاوپێکەوتنی مەیدانی لەگەڵ کەسایەتییە دێرینەکان و سەرچاوە زارەکییەکانی ناوچەی شارباژێڕ.

PM:08:49:16/01/2026

ئه‌م بابه‌ته 328 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌