پێشەنگێکی مەزن یان ستەمکارێکی خوێنڕێژ؟ ململانێی مێژوویی لەسەر میراتی فێردیناند ماجەلان

وێستگە ستایل - سۆلین عوسمان

پاش تێپەڕبوونی زیاتر لە پێنج سەدە بەسەر کۆچی دوایی فێردیناند ماجەلان، هێشتا ئەم گەڕیدەیە وەک یەکێک لە جێناکۆکترین کەسایەتییەکانی "سەردەمی دۆزینەوەکان" دەمێنێتەوە. لە کاتێکدا کتێبە مێژووییەکانی ئەوروپا وەک دەریاوانێکی پێشەنگ وێنای دەکەن کە ڕێگە نوێیەکانی جیهانی کردەوە، لە بەرانبەردا مێژوونووسان و لێکۆڵەرانی ناوخۆیی وڵاتە داگیرکراوەکان پێیان وایە میراتەکەی ئەو جیاناکرێتەوە لە توندوتیژی، زۆرەملێ و بزوێنەری سەرەتایی کۆڵۆنیاڵیزم. ئێستا ئەم مشتومڕە تەنها لە ناوەندە ئەکادیمییەکاندا نییە، بەڵکو گەیشتووەتە ناو پۆلەکانی خوێندن، مۆزەخانەکان و مۆنۆمێنتە گشتییەکانی جیهان.

ماجەلان بە شێوەیەکی نەریتی وەک سەرکردەی ئەو گەشتە دەناسرێت کە بۆ یەکەمجار بە دەوری زەویدا سووڕایەوە، گەشتێک کە تێگەیشتنی ئەوروپای بۆ جوگرافیا و بازرگانی جیهانی گۆڕی. لایەنگرانی دەڵێن دەستکەوتە دەریاوانییەکانی پێویستی بە ئازایەتی و لێهاتووییەکی بێوێنە هەبووە و بناغەی جیهانی مۆدێرنی ئێستای داناوە. بەڵام ڕەخنەگران ئاماژە بەوە دەدەن کە گەشتەکانی ماجەلان جەنگ، گۆڕینی ئایینی بە زۆرەملێ و پێکدادانی خوێناویی لەگەڵ کۆمەڵگە ڕەسەنەکاندا هێنایە کایەوە، بەتایبەتی لە ناوچەکانی باشووری ڕۆژهەڵاتی ئاسیا.

هەڵسەنگاندنە مێژووییە نوێیەکان جەخت لەسەر ڕۆڵی ماجەلان دەکەنەوە لە "جەنگی ماکتان"، کە تێیدا کوژرا کاتێک هەوڵیدا سەرکردە ناوخۆییەکان ملکەچی دەسەڵاتی ئیسپانیا بکات کە بەرگرییان لە خاکەکەیان دەکرد. لە فلیپین، زۆرێک لە زانایان وەک بکوژێکی ئیمپریالیستی سەیری دەکەن نەک وەک دۆزەرەوەیەکی قارەمان، ئەمەش بووەتە هۆی ئەوەی بانگەواز بۆ گۆڕینی دەقی کتێبەکان و لابردنی ئەو پەیکەرانە بکرێت کە بە بێ ڕەخنە تەنها وەک پاڵەوان نیشانی دەدەن.

ئەم ململانێیە ڕەنگدانەوەی هەوڵێکی جیهانییە بۆ دووبارە لێکدانەوەی کەسایەتییەکانی سەردەمی کۆڵۆنیاڵیزم، و ئەو پرسیارە دەوروژێنێت کە ئایا دەکرێت پرۆسەی دۆزینەوە و گەڕان لە چەوساندنەوە جیا بکرێتەوە؟ مێژوونووسان دەڵێن پێویستە ماجەلان بە هەموو ئاڵۆزییەکانیەوە ببینرێت؛ هەم وەک دەریاوانێکی لێهاتوو و هەمیش وەک بەشێک لە سیستەمێکی ئیمپریالیستی توندوتیژ.

لە کاتێکدا کۆمەڵگەکان خەریکی ململانێن لەسەر ئەوەی چۆن یادی ڕابردوو بکەنەوە، چیرۆکەکەی ماجەلان وەک بیرخستنەوەیەک وایە کە مێژوو شتێکی چەقبەستوو نییە. مێژوو لەگەڵ دەرکەوتنی دەنگ و دیدگای نوێ گەشە دەکات و ئەفسانە کۆنەکان دەخاتە ژێر پرسیارەوە بۆ گەیشتن بە گێڕانەوەیەکی ڕاستگۆیانەتر بۆ میراتی مرۆڤایەتی.

سەرچاوە: BBC History, Smithsonian Magazine.

PM:05:17:11/01/2026

ئه‌م بابه‌ته 192 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌