دەنگدانەوە لەژێر تاقە بەردینەکاندا: شارێکی لەبیرکراوی کاروانەکان دووبارە دەدوێتەوە

وێستگە ستایل - سۆلین عوسمان

لە نێوان لمی گۆڕاو و تاقە شکاوەکاندا، شارێکی کاروانەکان کە سەردەمێک لەسەر نەخشەکان سڕابووەوە، خەریکە بە هێواشی دەگەڕێتەوە ناو یادەوەرییەکان. ئەم دۆزینەوەیە تەنیا هەڵکۆڵینێکی سادە نییە، بەڵکو دیالۆگێکی زیندووە لە نێوان کەلەپوور و ئەو بێدەنگییە قووڵەی بۆ چەندین سەدە باڵی بەسەر ناوچەکەدا کێشابوو.

کارە شوێنەوارییەکانی ئەم دواییە لە ڕێڕەوێکی ستراتیژیی بیابانیدا کە میزۆپۆتامیای کۆن بە ناوچەکانی شام دەبەستێتەوە، کۆمەڵگەیەکی شاریی گەورەی دەرخستووە. ئەم شارە بە تایبەتی بۆ حەوانەوەی بازرگانان، شاعیران و زیارەتکاران بنیاد نراوە، بە شێوەیەک کە بازرگانی و تێڕامانی فەلسەفی تێیدا بەیەک گەیشتوون. نەخشەی شارەکە نیشانی دەدات کە تەلارسازییەکەی تەنیا بۆ مەبەستی ئابووری نەبووە، بەڵکو مەبەستێکی قووڵتری لەپشت بووە: دروستکردنی ستوونی درێژ و تاقدار بۆ سێبەر و بیرکردنەوە، حەوشە و هۆڵەکان کە بە وردی لەگەڵ جوڵەی ئەستێرەکاندا هاوتەریب کراون، و کتێبخانەگەلێکی دەگمەن کە لە ناو جەرگەی بەردە تاشراوەکاندا هەڵکەنراون.

ئەو نووسین و نەخشانەی لەسەر دیوارەکان و بەردەکان دۆزراونەتەوە، زیاتر بە شێوەی پەند و وتەی فەلسەفی (ئافۆریزم) داڕێژراون نەک تەنیا وەک یاسای توند و فەرمی. ئەمە ئاماژەیە بۆ ئەوەی کە ئەم کۆمەڵگەیە هێندەی بە تێڕامان و هۆشیاریی تاکەکەس بەڕێوەچووە، هێندە بە دەسەڵاتی زۆرەملێ نەبووە. لە یەکێک لە پارچە بەردەکاندا هاتووە: "ڕێگا ڕەنگە دوور بێت، بەڵام مانا لە ڕێگاکە دوورتر و قووڵترە"، ئەمەش ئەوە دەگەیەنێت کە ڕێبواران و گەشتیاران هان دراون بۆ ئەوەی کەمێک بوەستن و لە مانی ژیان ورد ببنەوە، نەک تەنیا وەک ڕێبوارێکی ئاسایی بە ناو شارەکەدا تێپەڕن. جگە لەوەش، پارچە شیعری جۆراوجۆر بە چەندین زمانی جیاوازی ناوچەکە دۆزراونەتەوە کە دەیسەلمێنن ئەم شارە خاڵی یەکتربڕینی کولتوورە جیاوازەکان بووە و هەمووان تێیدا جێیان بووەتەوە.

لە ڕووی مێژووییەوە، شارەکانی کاروانەکان هەمیشە وەک ناوەندی لۆجستی یان تەنیا شوێنی ئاڵوگۆڕی کاڵا لە تۆڕە بازرگانییەکاندا دەبینران. بەڵام ئەم دۆزینەوە نوێیە ئەو تێڕوانینە کلاسیکییە بە تەواوی دەگۆڕێت. ئێستا ئەم شوێنانە وەک ناوەندی ڕۆشنبیری و ڕۆحی دەبینرێن، کە تێیدا بیرۆکە و مەعریفەکان بە هەمان خێرایی ئاوریشم و بەهارات گەشتیان کردووە و لە نێوان شارستانیەتەکاندا گوازراونەتەوە.

زیندووبوونەوەی ئەم شارە لەبیرکراوە جارێکی تر بیرمان دەخاتەوە کە کەلەپووری مرۆڤایەتی تەنیا لە بەرد و گڵ دروست نەکراوە، بەڵکو لەو فەلسەفە بێدەنگەی ئەو کەسانەوە سەرچاوەی گرتووە کە باوەڕیان وابوو گەشتکردن خۆی جۆرێکە لە گەڕان بەدوای دانایی و ناسینی خود.

سەرچاوە: ڕاپۆرتەکانی پەیمانگای هەرێمی بۆ شوێنەوارناسی، پێداچوونەوەی کەلەپووری ڕۆژهەڵاتی 

نزیک

PM:11:48:19/01/2026

ئه‌م بابه‌ته 104 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌