ئایزک نیوتن (١٦٤٣–١٧٢٧): ئەو مێشکەی گەردوونی سەرلەنوێ داڕشتەوە

 وێستگە ستایل – سۆلین عوسمان

زیاتر لە سێ سەدە دوای کۆچی دوایی، ئایزاک نیوتن وەک تاقانە هێمایەکی مەعریفەی مرۆیی ماوەتەوە؛ ئەو پیاوەی بیرۆکەکانی تا ئەمڕۆش چۆنیەتی تێگەیشتنی کۆمەڵگەی مۆدێرن بۆ گەردوون دیاری دەکەن. لە جوڵەی هەسارەکانەوە تا کەوتنی سێوێک، دیدگای نیوتن تێبینییە پەرتەوازەکانی گۆڕی بۆ سیستمێکی یەکگرتوو کە زانستی بۆ چەندین نەوە پێناسە کرد.

نیوتن لە ساڵی ١٦٤٣ لە گوندێکی ئینگلتەرا لەدایکبوو، لە سەردەمێکدا کە زانست هێشتا بە قووڵی لەگەڵ فەلسەفە و تیۆلۆژیا (ئایینناسی) تێکەڵ بوو. ئەوروپا تازە لە سێبەری بیرکردنەوەی سەدەکانی ناوەڕاست دەهاتە دەرەوە و گەنگەشەی توند لەسەر سروشت و جوڵە و ئاسمانەکان هەبوو. نیوتن بە بێدەنگی هاتە نێو ئەم جیهانە، بەڵام زۆری نەخایاند کارەکانی بوونە سەروەری ئەو جیهانە.

کاریگەرترین بەرهەمی ئەو بڵاوکردنەوەی کتێبی "پڕەنسیپە ماتماتیکییەکانی فەلسەفەی سروشتی" بوو لە ساڵی ١٦٨٧. لەم بەرهەمە مەزنەدا، نیوتن یاساکانی جوڵە و کێشکردنی گەردوونی داڕشت، کە تێیدا جوڵەی سەر زەوی و تەنە ئاسمانییەکانی بە هەمان بنەمای ماتماتیکی ڕوونکردەوە. هەروەها پێشەنگ بوو لە زانستی بینین (ئۆپتیک) و سەلماندی کە ڕووناکی سپی لە چەندین ڕەنگ پێکهاتووە، هاوکات زانستی "کالکۆلۆس"ی داهێنا کە ئامرازێکی بنەڕەتییە بۆ ئەندازیاری و زانستی سەردەم.

ژیانی نیوتن بێ گرێوگۆڵ نەبوو؛ مرۆڤێکی گۆشەگیر و بە قووڵی ئایینپەروەر بوو، زۆرجاریش دەکەوتە ململانێی توند لەگەڵ ڕکابەرەکانی. بەڵام ئەم کێشە مرۆییانە لە شکۆی ژیریی ئەو کەم ناکەنەوە. بیرۆکەکانی ئەو بوونە بەردی بناغەی فیزیای کلاسیک و تا دەرکەوتنی ئاینشتاین لە سەدەی بیستەمدا، باڵادەستی ڕەهایان بەسەر بیری زانستیدا هەبوو.

ئەمڕۆ نیوتن تەنها وەک زانا نایادەوەرێت، بەڵکو وەک هێمایەکی چەرخی ڕۆشنگەری دەبینرێت؛ ئەو باوەڕەی کە دەڵێت گەردوون لەلایەن یاسایەکەوە بەڕێوەدەچێت کە دەکرێت مرۆڤ دەستی پێیان ڕابگات. میراتەکەی ئەو لە خولگەی هەر مانگێکی دەستکرد، هەر حیسابێکی ئەندازیاری و هەر پۆلێکی وانەی فیزیکدا دەژی.

سەرچاوەکان: ئینسایکلۆپیدیای بریتانیکا، ئەرشیفی کۆمەڵەی شاهانە، گۆڤارەکانی مێژووی زانست.

PM:07:29:15/01/2026

ئه‌م بابه‌ته 60 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌