چارڵز داروین: ئەو تیۆرییەی وێنای مرۆڤی بۆ خۆی گۆڕی

وێستگە ستایل – سۆلین عوسمان

چارڵز داروین وەک ئەو پیاوە لە یاد دەکرێت کە تێگەیشتنی مرۆڤایەتی بۆ خودی ژیان گۆڕی. بیردۆزی پەرەسەندن (گەشەسەندن) لە ڕێگەی بژاردەی سروشتییەوە، تەحەدای ئەو باوەڕە دێرینانەی کرد کە سەبارەت بە ئافەریدە بوون هەبوون، و مرۆڤی خستە نێو هەمان ئەو پرۆسە سروشتییانەی کە هەموو زیندەوەرانی دیکە دەگرێتەوە.

داروین لە ساڵی ١٨٠٩ لە ئینگلتەرا لەدایکبوو، لە سەرەتادا نیشانەی ئەوەی تێدا نەبوو کە دەبێتە کەسایەتییەکی مەزن. بەڵام ژیانی بە شێوەیەکی دراماتیکی گۆڕا دوای ئەوەی وەک سروشتناسێک بەشداری گەشتی کەشتی "بیگڵ"ی کرد. لە ماوەی ئەم گەشتە پێنج ساڵییەدا، داروین تێبینی جۆراوجۆری زیندەوەران و پێکهاتە جیۆلۆجییەکانی کرد، بەتایبەتی لە دوورگەکانی گالاپاگۆس، کە بوونە هەوێنی بیرۆکە شۆڕشگێڕانەکەی.

لە ساڵی ١٨٥٩دا، داروین کتێبی "بنەچەی جۆرەکان"ی بڵاوکردەوە و تێیدا ئاماژەی بەوە کرد کە جۆرەکان بە تێپەڕبوونی کات لە ڕێگەی گۆڕانکاری و بژاردەی سروشتییەوە گەشە دەکەن. کتێبەکە مشتومڕێکی توندی نایەوە و لەگەڵ دۆگما ئایینییەکان و تێڕوانینە باوەکانی ئەو کاتەدا بەریەککەوتنی دروست کرد. سەرەڕای ناڕەزایەتییەکان، ئەو بەڵگانەی داروین خستیانە ڕوو یەکلاکەرەوە بوون.

داروین مرۆڤێکی وردبین و وشیار بوو، دەیزانی بیرۆکەکانی چ لەرەلەرێکی گەورە دروست دەکەن. بۆیە چەندین دەیەی تەرخان کرد بۆ پوختەکردنی تیۆرییەکەی. بە تێپەڕبوونی کات، پەرەسەندن بوو بە بەردی بناغەی بایۆلۆجی مۆدێرن، جینات و پزیشکی.

ئەمڕۆ میراتی داروین تەنها زانستی نییە؛ کارەکانی ئەو فەلسەفە، ئایین و تێگەیشتنی مرۆڤی بۆ شوێنی خۆی لە سروشتدا سەرلەنوێ داڕشتەوە و ناوی خۆی وەک یەکێک لە کاریگەرترین بیرمەندەکانی مێژوو تۆمار کرد.

سەرچاوەکان: مۆزەخانەی مێژووی سروشتی لە لەندەن، ئینسایکلۆپیدیای بریتانیکا، گۆڤاری Scientific American.

PM:07:28:15/01/2026

ئه‌م بابه‌ته 56 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌