١١٦ ساڵ بەسەر کۆچی دوایی شێخ ڕەزای تاڵەبانی تێدەپەڕێت؛ شاعیرە یاخییەکەی کورد کە مێژوویەکی پڕ لە شکۆ و ڕەخنەی لەدوای خۆی جێهێشت
وێستگە ستایل-
١١٦ ساڵ بەسەر کۆچی دوایی شێخ ڕەزای تاڵەبانی تێدەپەڕێت؛ شاعیرە یاخییەکەی کورد کە مێژوویەکی پڕ لە شکۆ و ڕەخنەی لەدوای خۆی جێهێشت
وێستگە ستایل - سۆلین عوسمان
ئەمڕۆ ١١٦ ساڵ بەسەر کۆچی دوایی شێخ ڕەزای تاڵەبانی، یەکێک لە دیارترین و کاریگەرترین شاعیرانی مێژووی ئەدەبی کوردی تێدەپەڕێت. ئەو شاعیرەی کە بە زمانە پاراوەکەی و زاراوە توند و تیژەکانی لە هەجوودا، وێنەیەکی جیاوازی بە شیعری کوردی بەخشی و تا ئێستاش دێڕە شیعرەکانی لەسەر زاری خەڵک و لە نێو لاپەڕەکانی مێژوودا بە زیندوویی ماونەتەوە، شێخ ڕەزا تەنها شاعیر نەبوو، بەڵکو دەنگێکی ڕەخنەگری بوێر بوو کە لە هیچ کەس و دەسەڵاتێک نەدەترسا.
زۆربەی خەڵکی کوردستان کاتێک ناوی ئەم شاعیرە گەورەیە دەبیستن، یەکسەر ئەو دێڕە بەناوبانگە فەلسەفی و مێژووییەیان بیردەکەوێتەوە کە دەڵێت: "لەبەر قاپی سەرا سەفیان دەبەست شێخ و مەلا و زاهید، مەتافی کەعبە بۆ ئەربابی حاجەت گردی سەیوان بوو". ئەم دێڕە تەنها شیعر نییە، بەڵکو گوزارشتە لە شکۆی شاری سلێمانی و ئەو سەردەمەی کە شێخ ڕەزا تێیدا ژیاوە و وەسفی قەرەباڵغی و پیرۆزیی شوێنەوارەکانی نیشتمانەکەی دەکات. شێخ ڕەزا توانیویەتی لە ڕێگەی شیعرەکانییەوە مێژووی کۆمەڵایەتی و سیاسیی ناوچەکە تۆمار بکات.
شێخ ڕەزا لە ساڵی ١٨٣٥ لە گوندی چەمی ڕێزان لەدایکبووە و لە بنەماڵەیەکی ئایینی و زانستی و ناسراوی تاڵەبانی پەروەردە بووە. ئەو لە تەمەنی لاویدا ڕووی لە کەرکووک و سلێمانی کردووە و دواتریش گەشتی بۆ کۆستەنتینە (ئیستانبوڵ) و بەغدا کردووە. ئەم گەشتانە و تێکەڵبوونی لەگەڵ کلتوورە جیاوازەکان وایان لێکردووە شارەزاییەکی قووڵ و بێوێنە لە زمانەکانی کوردی، فارسی، عەرەبی و تورکی پەیدا بکات. شێوازە تایبەتەکەی لە نووسینی شیعری هەجوودا (تەشیر) وای کردبوو کە تەنانەت کاربەدەستانی پلە باڵای عوسمانیش لە قەڵەمەکەی بترسن، چونکە بەبێ پەردە و بە زمانێکی زۆر ڕاشکاو کەمکوڕییەکانی دەخستە ڕوو.
لە مێژووی ئەدەبی کوردیدا، شێخ ڕەزا بە داڕێژەری قوتابخانەی هەجوو دادەنرێت و کەس نەیتوانیوە لەو بوارەدا پێشی بکەوێت. ئەو نەترسانە ڕەخنەی لە دەسەڵاتداران و کەسایەتییە ئایینییەکانی سەردەمی خۆی دەگرت ئەگەر هەستی بکردایە لە ڕێگەی ڕاست لایانداوە. بەڵام لایەنێکی تری شێخ ڕەزا کە زۆر کەم باسی لێوە دەکرێت، هەستی نیشتمانپەروەری و غەریبی و نۆستالژیایەتی بۆ سلێمانی و کەرکووک؛ کاتێک بە کوڵ بۆ نەمانی فەرمانڕەوایی بابانەکان دەگری یان وەسفی جافەکان دەکات، لێرەدا شاعیر دەبێتە پارێزەری ناسنامەی نەتەوەیی و خەمخۆری خاکەکەی.
لە ساڵی ١٩١٠دا، ئەم ئەستێرە گەشەیەی ئاسمانی ئەدەب لە شاری بەغدا کۆچی دوایی کرد و لە تەکیەی تاڵەبانی لەو شارە نێژرا. هەرچەندە ١١٦ ساڵە جەستەی شێخ ڕەزا لە ژێر خاکدایە، بەڵام ڕۆحی ئەو لە نێو دیوانە شیعرەکانیدا و لە هەموو ئەو مەجلیسانەی باس لە ئازایەتی و ڕاشکاوی دەکرێت، ئامادەیی هەیە. ئەو بە جۆرێک ژیا و نووسی کە تا ئێستاش خوێندنەوەی شیعرەکانی چێژێکی تایبەت و وانەیەکی نوێ لە زمانەوانی و مێژوو بە خوێنەری کورد دەبەخشێت.
سەرچاوە مێژووییەکانی ئەدەبی کوردی و دیوانی شێخ ڕەزای تاڵەبانی.
AM:11:15:13/01/2026
ئهم بابهته 344
جار خوێنراوهتهوه