ئەحمەدی خانی؛ ئەو پیرە زانایەی گیانی نەتەوەیی بە بەر جەستەی ئەدەبیاتی کوردیدا کرد

وێستگە ستایل - سۆلین عوسمان

 

ئەحمەدی خانی وەک یەکێک لە پایە هەرە بەرز و کاریگەرەکانی مێژووی فیکری و کولتووریی کورد دەمێنێتەوە، شاعیر و فەیلەسوفێک کە توانی چەندین سەدە پێش سەرهەڵدانی بزووتنەوە ناسیۆنالیستە مۆدێرنەکان، نەخشەی ناسنامەی نەتەوەیی کورد لە ناو دڵی شیعرەکانیدا بکێشێت و ڕێگەی خۆناسین بۆ نەوەکانی دوای خۆی ڕووناک بکاتەوە.

ئەم زاتە گەورەیە لە ساڵی ١٦٥٠ لە ناوچەی هەکاری چاوی بە دنیا هەڵهێناوە، ژیانی ئەو ڕێکەوتی سەردەمێک بوو کە نەتەوەی کورد لە نێوان بەرداشی ئیمپراتۆریەتە گەورەکاندا ورد و خاش ببوو، نەک هەر لە ڕووی سیاسییەوە پەرتەوازە بوون، بەڵکو لە ڕووی کولتووری و زمانیشەوە بەرەو پەراوێزخستن دەبران، هەر بۆیە خانی وەک پەیامبەرێکی ڕۆشنبیری هەوڵی دا لە ڕێگەی وشەوە ئیرادەی تێکشکاو بۆ نەتەوەکەی بگێڕێتەوە.

شاکاری مەم و زین کە خانی جێی دەستی لێ دیارە، تەنیا گێڕانەوەی چیرۆکێکی ئەڤینداریی تراژیدی لە نێوان دوو لاودا نییە، بەڵکو ئەم بەرهەمە گەورەیە گەنجینەیەکی سیاسی و فەلسەفییە کە تێیدا خانی بە شێوەیەکی سیمبوولی ڕەخنە لە لێکترازانی کورد و نەبوونی سەروەریی نیشتمانی دەگرێت، ئەو بە زمانێکی ئەدەبیی قووڵ و پڕ لە ڕەوانبێژی، داوای هۆشیاریی بەکۆمەڵ و یەکگرتوویی دەکات تا کوردیش بگاتە ڕیزی نەتەوە خاوەن قەوارەکان و چیتر ژێردەستە نەبێت.

ئەحمەدی خانی تەنیا شاعیر نەبوو، بەڵکو زمانەوان، ئایینناس و پەروەردەکارێکی کارامە بوو کە بڕوایەکی تەواوی بەوە هەبوو زمان بناغەی مانەوەی هەر نەتەوەیەکە، لەبەر ئەوە لە سەردەمێکدا کە زمانەکانی فارسی و عەرەبی و تورکیی عوسمانی وەک زمانی فەرمی و زانستی حوکمیان دەکرد، ئەو بە بوێرییەکی کەم وێنەوە پشتی بە زمانی کوردی بەست و توانی ئەو زمانە لە ئاستێکی ناوخۆییەوە بەرز بکاتەوە بۆ ئاستی زمانێکی ئەدەبیی جیهانی کە توانای دەربڕینی ئاڵۆزترین و قووڵترین واتا فەلسەفییەکانی هەبێت.

ئەمڕۆ کە ئاوڕ لە مێژوو دەدەینەوە، ئەحمەدی خانی وەک باوکی ئەدەبیاتی کلاسیکی کوردی و یەکەم بڵێسەی بیری نەتەوەیی دەبینرێت، کەسایەتییەک کە میراتە مەعریفییەکەی تائێستاش وەک مەشخەڵێک ڕێگەی نووسەران، توێژەران و چالاکوانانی کولتووری ڕووناک دەکاتەوە و فێرمان دەکات کە بێگەردی و پاراستنی زمان، هەنگاوی یەکەمە بەرەو ئازادی و سەرفرازی.

سەرچاوەکان: ئەرشیفی ئەدەبیی کوردی، دەستنووسە کلاسیکەکان و توێژینەوە ئەکادیمییە مۆدێرنەکانی سەر ئەدەبیاتی کوردی.

AM:12:19:13/01/2026

ئه‌م بابه‌ته 76 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌