لووتکەی شێنجێن 2026؛ لە نێوان رەمزییەتی «یاڵتای نوێ» و واقیعی سنوورداریی زلهێزەکاندا
وێستگەنیوز- بابان عومەر
ئەمڕۆ پێنجشەممە 19ی تشرینی دووەمی 2026، چاوەکان لە ناوەندە دیپلۆماسی و ستراتیژییەکانی جیهاندا روویان لە شاری شێنجێن لە پارێزگای گوانگدۆنگی باشووری چین کرد، کە تێیدا لە پەراوێزی کۆبوونەوەی لووتکەی هاریکاریی ئابووریی ئاسیا-زەریای هێمن (APEC)، سەرۆکەکانی ئەمریکا (دۆناڵد ترەمپ)، چین (شی جینپینگ) و رووسیا (ڤلادیمیر پوتین) لە یەکەم دیداری سێقۆڵیی لەو شێوەیەدا کۆبوونەوە، ئەم کۆبوونەوەیە، کە بیرۆکەکەی لە مانگی ئەیلوولدا لە کاتی سەردانەکەی شی بۆ واشنتۆن گەڵاڵە ببوو، سەرکردەکانی 3 هێزە ئەتۆمییە سەرەکییەکەی جیهانی کۆکردەوە کە بە یەکەوە نزیکەی 9 لە هەر 10 کڵاوەیەکی ئەتۆمیی سەر زەوییان لەبەردەستدایە.
پرسیاری سەرەکی لە ناوەندە ئەکادیمی و شیکارییەکاندا سەبارەت بەم دیدارەی ئەمڕۆ ئەوەیە کە ئایا لووتکەکە دەبێتە سەرەتای دووبارە نەخشەکێشانەوەی سیستەمی جیهانی و دابەشکردنی ناوچەکانی هەژموون بە هاوشێوەی کۆنفرانسی یاڵتای ساڵی 1945، یان تەنها نمایشێکی دیپلۆماسیی رەمزییە کە تەنگژەی ناوخۆیی و سنوورداریی توانای هەر 3 زلهێزەکە دەردەخات؟
لە یاڵتای 1945ـەوە بۆ شێنجێنی 2026
شیکارە نێودەوڵەتییەکان، لەوانە یارۆسلاڤ ترۆفیمۆڤ لە رۆژنامەی «وۆڵ ستریت جۆرناڵ» و چارلی کامپبڵ لە گۆڤاری «تایم»، بە وریاییەوە مامەڵە لەگەڵ بەراوردکردنی شێنجێن بە کۆنفرانسی یاڵتا دەکەن. لە شوباتی 1945دا (نزیکەی 81 ساڵ لەمەوبەر و 3 مانگ پێش کۆتاییهاتنی جەنگی جیهانیی دووەم)، سەرکردەکانی ئەمریکا، بەریتانیا و یەکێتیی سۆڤیەت (رۆزڤێڵت، چەرچڵ و ستالین) وەک هاوپەیمانێکی سەرکەوتوو لە دژی دوژمنێکی هاوبەش کە ئەڵمانیای نازی بوو کۆبوونەوە، لەو کاتەدا هێزە سەربازییەکانیان لەسەر زەوی باڵادەست بوون و کارنامەیان روون بوو: دابەشکردنی ئەڵمانیا و خاکە داگیرکراوەکان، نەخشەکێشانی رێکخراوی نەتەوە یەکگرتووەکان و دامەزراندنی سیستەمێکی دووجەمسەری کە دواتر لە رێگەی پێشبڕکێی چەکداری، تاقیکردنەوە ئەتۆمییەکان (ئەمریکا لە 1945 و سۆڤیەت لە 1949) و جەنگە بەوەکالەتەکانەوە بە جەنگی سارد ناسرا.
بە پێچەوانەوە، لووتکەی شێنجێن لە سەردەمێکدا بەسترا کە هیچ جەنگێکی جیهانیی کۆتاییهاتوو یان دوژمنێکی هاوبەش لە ئارادا نییە، بەڵکو کۆمەڵێک ململانێ لە ئۆکرانیا و رۆژهەڵاتی ناوەڕاست (ئێران) بەردەوامن، لە رووی پێکهاتەشەوە، لە ساڵی 1945دا بەریتانیا ئامادە بوو و چین غائیب بوو، بەڵام لە 2026دا بەریتانیا و وڵاتانی ئەورووپا (برۆکسل) لەگەڵ ئۆکرانیا (کیێڤ) لە دەرەوەی ژووری دانوستانەکەن و چین میواندارە، جۆن هێربست لە ئەنجوومەنی ئەتڵەنتیک ئاماژە بەوە دەکات کە پوتین دەیەوێت لە رێگەی دانوستانی دیپلۆماسییەوە ئەوە بەدەست بهێنێت کە ستالین بە سوپای سوور بردی، هاوکات چارلی کامپبڵ تێبینیی ئەوە دەکات کە هەڵکەوتنی یاڵتا لە نیمچەدوورگەی کریمیا (کە رووسیا لە 2014 لە ئۆکرانیای دابڕی) رەهەندێکی رەمزیی هەستیار دەداتە ئاماژە مێژووییەکانی مۆسکۆ. لە بەرانبەردا، دیمیتری پیسکۆڤ، وتەبێژی کرێملن و رۆژنامەی «گڵۆباڵ تایمز»ی چین بەراوردەکانی یاڵتا و بیرۆکەی سەپاندنی سیستەمێکی دیاریکراو رەت دەکەنەوە.
هاوسەنگیی هێز و لووتکەی 3 لاوازییەکە
بەپێی پێنوێنی هێزی ئاسیای ساڵی 2025ی پەیمانگای لۆوی، کە سەرچاوە و هەژموونی 27 وڵات و ناوچە دەپێوێت، ویلایەتە یەکگرتووەکان نمرەی 80.5 لە 100 و چین 73.7ی هەیە، لە کاتێکدا رووسیا بە 32.1 لە پلەی 5ـەمدایە، ئەم داتایانە ئەوە دەسەلمێنن کە دانیشتنی هەر 3 سەرۆکەکە لەسەر یەک مێز بە واتای یەکسانیی جیۆسیاسی یان دامەزراندنی سیستەمێکی سێجەمسەریی هاوسەنگ نایەت، لەم روانگەیەوە، کارلۆ کالێندا، سیناتۆری ئیتاڵی دیدارەکەی بە «لووتکەی 3 لاوازییەکە» ناوبردووە، چونکە هەر 3 سەرکردەکە بە کۆتوبەندی ناوخۆیی و پێکهاتەیی جیاوازەوە گەیشتنە شێنجێن:
ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا: دۆناڵد ترەمپ لە دۆخێکی سیاسیی ناوخۆیی سەختدا گەیشتە لووتکەکە، بە تایبەتی دوای شکستە هەڵبژاردنییەکانی نیوەی خول بۆ پارتی کۆماری و کەوتنەدەستی هەردوو ئەنجوومەنی کۆنگرێس بۆ دیموکراتەکان، لە پاڵ بەردەوامیی کێشەی توانای کڕین و بەرزیی نرخەکان. لە سەر ئاستی کارگێڕی و دەرەکیش، پەککەوتنی هەڵمەتە سەربازییە هاوبەشەکەی ئەمریکا و ئیسرائیل لە دژی ئێران و گەمارۆدانی بەندەرەکان، بێتوانایی لە کۆتاییهێنان بە جەنگی ئۆکرانیا لە ماوەی 24 کاتژمێردا، داواکارییەکان بۆ لەسەرکارلادانی پیت هێگسێس، وەزیری جەنگ، و لێکەوتەکانی دەستلەکارکێشانەوەی جێنسن هوانگ، بەڕێوەبەری جێبەجێکاری «ئێنڤیدیا» بەهۆی ئابڕووچوونی پەیوەست بە تێپەڕاندنی نیمچەگەیەنەرەکان بۆ چین، پێگەی دانوستانی ترەمپیان سنووردار کردووە.
سەرەڕای ئەم لاوازییە سیاسییە، ئەمریکا هێشتا خاوەنی بازاڕی سەرمایەی قووڵ، توانای تەکنەلۆجی، وزەی زۆر و ئابوورییەکی بەهێزە بەراورد بە زۆرێک لە وڵاتانی (OECD). لە رووی ستراتیژییەوە، دوای شکستخواردنی هەوڵە سەرەتاییەکان بۆ دوورخستنەوەی مۆسکۆ لە پەکین (بە پێچەوانەی مانۆڕەکەی هێنری کیسنجەر لە حەفتاکاندا) و وەڵامدانەوەی پێناسی گومرگیی چین بە راگرتنی کانزا هەستیارەکان، ئیدارەی ترەمپ لە کۆبوونەوەکانی پەکین (14ی ئایاری 2026) و واشنتۆن بەرەو «سەقامگیریی ستراتیژیی بنیاتنەر» لەگەڵ چین هەنگاوی نا، هاوکات هەوڵی نزیکبوونەوەی لە مۆسکۆ داوە لە رێگەی گرێبەستی کڕینی گازوایلی رووسی و سنووردارکردنی بەکارهێنانی سیستەمی «ستارشێڵد» لەلایەن ئۆکرانیاوە، هاوشان لەگەڵ برەودان بە «بنەمای دۆنرۆ» (وەک شێوازێکی نوێی بنەمای مۆنرۆی ساڵی 1823) بۆ هەژموونی ئەمریکا لە نیوەگۆی رۆژئاوادا، وەک توێژەرانی وەک سووزان شێرک، نیک بیسلی و فیل گۆردن ئاماژەی پێ دەکەن، ئەم دیدارانە لەگەڵ مەیلی ترەمپ دەگونجێن بۆ دەرچوون لە قەیرانە ناوخۆییەکان و یەکلاکردنەوەی پرسەکان لە ژووری داخراوی «پیاوە مەزنەکاندا.
رووسیا: کێشەکەی ڤلادیمیر پوتین زیاتر پێکهاتەییە، دوای نزیکەی 5 ساڵ لە داگیرکاریی ئۆکرانیا و بەرکەوتنی زیانێکی قورس — کە لە خەمڵاندنێکدا باس لە زیاتر لە 450,000 کوژراو دەکرێت و ئەندرێ سیبیها، وەزیری دەرەوەی ئۆکرانیا ئاماژە بە زیاتر لە 1.6 ملیۆن کوژراو و بریندار دەکات مۆسکۆ نەیتوانیوە ئامانجە سیاسییە سەرەتاییەکانی مسۆگەر بکات، دوورکەوتنەوە لە ئەورووپا، سزاکان، هێرشەکان بۆ سەر ژێرخانی وزە، فشارە دیمۆگرافییەکان و لاوازبوونی بەرهەمداریی مەدەنی بەهۆی ئابووریی جەنگەوە، رووسیایان خستووەتە ناو پشتبەستنێکی نایەکسان بە بازاڕ و تەکنەلۆجیای چینەوە.
سەرەڕای مانەوەی چەکی ئەتۆمی و سەرچاوەی وزە، بەشێک لە شیکاران پێیان وایە رووسیا توانای ئەندازیاریی سیستەمێکی جیهانیی یەکسانی نییە، بۆیە، وەک دیمیتری ترێنین، سەرۆکی ئەنجوومەنی رووسیا بۆ کاروباری نێودەوڵەتی روونی دەکاتەوە، دەستکەوتی سەرەکی بۆ مۆسکۆ لە خودی وێنە هاوبەشەکەی ئەمڕۆی لووتکەکە (کە ئاژانسی سپوتینیک بڵاوی کردەوە) و شکاندنی گۆشەگیریی 5 ساڵەی رۆژئاوادایە؛ هەر وەک وەستانی پوتین لە رۆژی یەکێتیی نیشتمانی لە بەردەم پەیکەری یاڵتا و پەردەلادان لەسەر تابلۆی «شێنجێن، 26»ی هونەرمەند ئەلێکسی سێرگیێنکۆ لە 12ی تشرینی دووەم، ئاماژە بوون بۆ ئەم بایەخە رەمزییە. لەگەڵ ئەوەشدا، راپۆرتی رۆژنامەی «بیڵد»ی ئەڵمانی لە 13ی تشرینی دووەم سەبارەت بە پێشنیازە رووسییەکان لە گفتوگۆکانی ئەبوزەبی لەگەڵ نێردەکانی ترەمپ (ستیڤ ویتکۆف و جارید کوشنەر) کە هێشتنەوەی خاکە داگیرکراوەکان و دۆنباس، چەکداماڵینی ئۆدێسا و میکۆلاییڤ، نەمانی بنکەی ناتۆ لە باڵتیک و گەڕانەوەی فینلاندی بۆ دۆخی پێش 2023 دەگرتەوە — کاردانەوەی توندی وەزیری بەرگریی فینلاند ئانتی هاکانێنی لێکەوتەوە و کرێملنیش رەتی کردەوە.
چین: شی جینپینگ رووبەڕووی داڕزانی ئابووری دەبێتەوە نەک داڕمانی نزیک، وەک لۆگان رایت لە گرووپی رۆدیەم لە کتێبی «چینی شکاو»دا روونی دەکاتەوە، قەیرانی کەرتی خانووبەرە زیانی بە سامانی خێزانەکان و دارایی ناوخۆیی گەیاندووە، و مۆدێلی گەشەی پشتبەستوو بە قەرز داهاتی کەمبووەوە بەرهەم دەهێنێت. بۆ قەرەبووکردنەوەی لاوازیی بەکاربردنی ناوخۆیی، پەکین پشتی بە زیادەی پیشەسازی و هەناردە بەستووە کە گەیشتووەتە 1.9 تریلیۆن دۆلاری ئەمریکی، ئەمەش گرژیی بازرگانیی لەگەڵ ئەورووپا و هاوبەشەکانی دیکە قووڵتر کردووەتەوە، لە ئاستی سیاسیدا، لە کاتێکدا شی بەرەو کۆنگرەی پارتی شیوعی لە ساڵی داهاتوو و هەوڵدان بۆ خولی چوارەم دەچێت و تۆنگ چاو لە سەنتەری کارنێگی پێی وایە چین دەیەوێت وەک زلهێزێکی ژیر و سەقامگیرتر لە تەنیشت رووسیا و ئەمریکای تێوەگلاو لە جەنگدا دەربکەوێت، کێڤن رەد سەرۆک وەزیرانی پێشووتری ئوسترالیا و ئەلێکساندەر کۆرۆلیڤ لە زانکۆی نیو ساوس وێڵز هۆشداری لە دووڕیانێک دەدەن: پەکین دەیەوێت وەک کۆکەرەوەیەکی قبووڵکراو بمێنێتەوە، بەڵام هاوبەشیی زیاد لەگەڵ مۆسکۆ و پەراوێزخستنی ئەورووپا لە دۆسیەی ئۆکرانیادا، پێچەوانەی هەڵوێستە راگەیەندراوەکانی پێشووی شی و وانگ یی، وەزیری دەرەوەی چینە و پەیوەندییەکانی لەگەڵ یەکێتیی ئەورووپا ئاڵۆزتر دەکات.
تەوەرەکانی گفتوگۆ؛ لە چەکی ئەتۆمییەوە بۆ نەوت و چیپە ئەلیکترۆنییەکان
لەسەر ئاستی کارنامەی لووتکەکە، ناکۆکیی حیساباتە ئەمنییەکان ئەگەری گەیشتن بە رێککەوتنی گشتگیر کەم دەکاتەوە:
کۆنترۆڵکردنی چەکی ئەتۆمی: دوای بەسەرچوونی پەیماننامەی «نیو ستارت» لە 5ی شوباتی رابردوودا، ترەمپ پێشنیازی درێژکردنەوەی لەگەڵ مۆسکۆ رەت کردەوە بە مەبەستی هێنانەناوەوەی چین. بەڵام لە کاتێکدا ئەمریکا و رووسیا هەر یەکەیان زیاتر لە 5,000 کڵاوەی ئەتۆمییان هەیە و چین نزیکەی 600 کڵاوەی هەیە (هەرچەندە بە خێرایی گەشە دەکات)، سون چێنگهاو لە زانکۆی تسینگهوا جەخت دەکاتەوە کە چین قبووڵی ناکات «توانا نایەکسانەکان بگۆڕدرێن بۆ بەرپرسیارێتیی یەکسان». بۆیە لە روانگەی چاودێرانەوە، گفتوگۆکان لەم دیدارەدا زیاتر بەرەو دۆسیەی کەمتر تێچووتر، وەک سنووردارکردنی بەکارهێنانی ژیریی دەستکرد لە فەرماندەیی ئەتۆمیدا یان دووپاتکردنەوەی بنەمای دوورکەوتنەوە لە جەنگی ئەتۆمی ئاراستە دەکرێن، کە نیک بیسلی بە «راهێنانێکی دیپلۆماسی بۆ پاراستنی ئابڕوو» وەسفی دەکات.
ئاسایشی ئەورووپا و ئۆکرانیا: لە غیابی کیێڤ و برۆکسلدا، وەزیرێکی دەرەوەی ئەورووپی لە قسەکانیدا بۆ «وۆڵ ستریت جۆرناڵ» هۆشداریی دۆخەکەی شوبهاند بە کۆنفرانسی «میونیخی 1938» و جەختی کردەوە کە ئۆکرانیا چیکۆسلۆڤاکیا نییە. ڤۆلۆدیمیر زێلێنسکی، سەرۆکی ئۆکرانیاش 2 هەفتە پێش لووتکەکەی ئەمڕۆ دژایەتیی خۆی بۆ «یاڵتای 2.0» و دابەشکردنی وڵاتەکەی دووپات کردبووەوە.
رۆژهەڵاتی ناوەڕاست، وزە و ژیریی دەستکرد: لە ناوەندە عەرەبییەکاندا، بایەخی سەرەکی لەسەر ئەگەری کۆتاییهێنان بە جەنگی ئێران و کردنەوەی گەرووی هورمزە. لە کاتێکدا محەممەد باقر قالیباف، سەرۆکی پەرلەمانی ئێران و نێردەی تاران بۆ چین چاوی لە رۆڵی پەکینە بۆ کۆتاییهێنان بە دۆخی «نە جەنگ نە ئاشتی»، وڵاتانی کەنداو بە هیوای رێککەوتنێکن بۆ کردنەوەی هورمز بە گەرەنتیی چین و رووسیا لە تەنیشت واشنتۆن. ئەم دۆسیەیە راستەوخۆ بەستراوەتەوە بە کێبڕکێی تەکنەلۆجییەوە؛ سعوودییە و ئیمارات بە داهاتی نەوت ناوەندەکانی داتا و ژیریی دەستکرد لەسەر چیپە ئەمریکییەکان بنیات دەنێن، و دوای دەستلەکارکێشانەوەی جێنسن هوانگ و زیادبوونی کۆتوبەندەکانی کۆنگرێسی ئەمریکا، وەبەرهێنەرانی کەنداو بە وردی چاودێریی هەر لێکتێگەیشتنێکی پەیوەست بە چیپەکان دەکەن.
ململانێی تەکنۆ-هەژموون: وەک براد گلۆسەرمان و دەیڤد ئێس. لی لە کتێبی «تەکنۆ-هەژموون»دا شیکردنەوەی بۆ دەکەن، کێبڕکێی درێژخایەن لەسەر یەکگرتنی بازرگانی، تەکنەلۆجیا (نیمچەگەیەنەرەکان، ژیریی دەستکرد، داتا) و ئاسایشی نیشتمانییە لە نێوان ژینگەسیستەمەکانی ئەمریکا و چیندا، هەرچەندە تێکەڵاوبوونی بازرگانی رێگرە لەوەی ببنە دوو بلۆکی تەواو داخراو.
پەرچەکرداری هێزە مامناوەندەکان و پەیوەندییە گونجێنەرەکان
خاڵێکی جەوهەری کە لە شیکارییەکانی ئاژانسی بلومبێرگ، «وۆڵ ستریت جۆرناڵ» و پرۆفیسۆر ستیڤن ئار. ناگیدا هاوبەشە، ئەوەیە کە وڵاتانی دەرەوەی مێزەکەی شێنجێن کارەکتەری بێدەسەڵات نین، هێزە مامناوەندەکان و وڵاتانی وەک ژاپۆن (بە سەرکردایەتیی سەرۆک وەزیران سانا تاکایچی و چوارچێوەی «هیندۆ-زەریای هێمنی ئازاد و کراوە» و ئەزموونی پاراستنی هاوبەشیی زەریای هێمن دوای کشانەوەی ئەمریکا لە 2017)، کۆریای باشوور، ئوسترالیا، کەنەدا (کە لە لووتکەی ئەم هەفتەیەی ئاسیان لە مانیلا گفتوگۆی بازرگانیی ئازادی لەگەڵ بلۆکەکە تەواو کرد)، تایوان، هیندستان، وڵاتانی باشووری رۆژهەڵاتی ئاسیا (بە واژۆکردنی چوارچێوەی ئابووریی دیجیتاڵی)، وڵاتانی کەنداو و تورکیا (کە وەک ئەندامی ناتۆ و هاوسنووری ئێران و دەریای رەش چاودێریی میحوەری «ئەژدیهاورچ»ی چین-رووسیا دەکات)، خەریکی بنیاتنانی ئەوەن کە ناگی پێی دەڵێت «پەیوەندییە گونجێنەرەکان.
ئەم رێبازە لەسەر بنەمای بەرەنگاریی هەڵبژێردراو، هەمەچەشنکردنی زنجیرەکانی دابینکردن، هاریکاریی دەریایی، کانزا هەستیارەکان و یاسادانانی بەکۆمەڵ کار دەکات، بەبێ پێویستبوون بە یەکێتیی ئایدیۆلۆژی یان رووبەڕووبوونەوەی سەربازیی راستەوخۆ، بە ئامانجی رێگریکردن لەوەی زلهێزەکان لە بری ئەوانی دیکە بڕیار بدەن.
دەرئەنجام
کۆی گشتیی خوێندنەوە رۆژنامەوانی و ئەکادیمییەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە لووتکەکەی ئەمڕۆی شێنجێن نیشانەی گواستنەوەی جیهانە لە تاکجەمسەریی دوای ساڵی 1991ـەوە بەرەو فرەجەمسەرییەکی کێبڕکێلەسەرکراو کە تێیدا ئەمریکا چیتر تاکە بڕیاردەر نییە، چین لە رێگەی پەیوەندییە ئابوورییە بێمەرجەکان و دەستپێشخەریی پشتێنە و رێگا (BRI) پێگەی خۆی بەهێز کردووە، و رووسیاش سەرەڕای تێچووی قورسی جەنگەکەی ئۆکرانیا، وەک کارەکتەرێک ماوەتەوە کە ناتوانرێت پشتگوێ بخرێت.
لەگەڵ ئەوەشدا، بە لەبەرچاوگرتنی جیاوازیی قووڵی ئەجێنداکان، کۆتوبەندە ناوخۆیی و پێکهاتەییەکانی ترەمپ، شی و پوتین، و بەهێزبوونی پێگەی هێزە مامناوەندەکان، زۆرینەی چاودێران — لەوانە کورت تۆنگ، باڵیۆزی پێشووی ئەمریکا لە (APEC) کە هەوڵەکەی ترەمپ بە «قومارێک» بۆ دەرچوون لە قەیرانی ئێران دەبینێت، و پرۆفیسۆر جۆزێف تۆریگیان کە پێشبینی کردبوو سەرکردەکان «بە زیاتر لە تەنها چاخواردنەوەیەک پێکەوە» دەرنەچن — کۆکن لەسەر ئەوەی کە دیدارە سێقۆڵییەکەی ئەمڕۆی شێنجێن بەدوور دەزانرێت لە هەندێک لێکتێگەیشتنی سنووردار لە بواری بەڕێوەبردنی قەیرانەکان یان بەیاننامەی رەمزی تێپەڕێت، نەک ببێتە هۆی دامەزراندنی سیستەمێکی جیهانیی نوێ لە چەشنی یاڵتای 1945.
PM:01:39:19/11/2026
ئهم بابهته 276
جار خوێنراوهتهوه
لێرەوە کۆمێنت بنوسە لە فەیسبوک دەردەکەوێت