کوردستان لەنێوان گوشارەکانی بەغدا و دابەشبوونی ناوخۆدا؛ خوێندنەوەیەک بۆ دۆسیەی بودجەی 2027 و قەیرانی سیاسی

وێستگەنیوز- بابان عومەر

لە کاتێکدا پەیوەندییەکانی نێوان هەولێر و بەغدا لەسەر پرۆژەیاسای بودجەی گشتیی 2027 گەیشتووەتە قۆناغێکی هەستیار و بەربەستی دارایی گەورە لەبەردەم رەشنووسەکە دروستبووە، بارودۆخی ناوخۆیی هەرێمی کوردستانیش بەهۆی ناکۆکییە حزبییەکان و چۆنیەتی کاراکردنەوەی دەستەی سەرۆکایەتیی پەڕلەمان، دووچاری پەرتەوازەییەکی قوڵ بووەتەوە، ئەم هاوکێشەیە سەردانەکەی مەسرور بارزانی، سەرۆکی حکومەتی هەرێمی کوردستانی بۆ بەغدا و کۆبوونەوەی لەگەڵ عەلی زەیدی، سەرۆک وەزیرانی عێراق کردووەتە تاقیکردنەوەیەکی سەخت بۆ داڕشتنەوەی چارەنووسی دارایی و سیاسیی هەرێم.

کۆسپەکانی بەردەم بودجەی 2027؛ داواکارییەکانی هەولێر و مەرجەکانی بەغدا
بەپێی زانیارییە بەردەستەکان، پرۆژەیاسای بودجەی 2027 هێشتا لە وەزارەتی دارایی عێراقە و رەوانەی ئەنجومەنی وەزیران و پەڕلەمان نەکراوە، چونکە بڕیاری گفتوگۆکردن لەسەری لە دانیشتنەکانی حکومەتی فیدراڵ دەرهێنراوە بەهۆی رێکنەکەوتنی هەردوولا، ناکۆکییە بنەڕەتییەکان لەسەر چەند تەوەرێکی سەرەکین:

رێژەی پشک و خەرجیی کردارەکی (ئینفاقی فیعلی): لە رەشنووسەکەدا پشکی هەرێم بە 12.7% دیاریکراوە و بەستراوەتەوە بە خەرجیی راستەقینەوە؛ بەڵام هەولێر داوا دەکات پشکەکەی لەسەر بنەمای دواین سەرژمێریی ساڵی 2024 بۆ 14.14% بەرزبکرێتەوە و لە هاوکێشەی خەرجیی کردارەکی دەربهێنرێت تا مووچەی فەرمانبەران پارێزراو بێت.

دۆسیەی نەوت و غاز: رەشنووسەکە هەرێم پابەند دەکات بە رادەستکردنی رۆژانە 400 هەزار بەرمیل نەوت بە کۆمپانیای سۆمۆ، هاوکات رادەستکردنی زیادەی بەرهەمی غازی کردووەتە مەرج بۆ ناردنی تەمویلی مووچە، بە جۆرێک ئەگەر غازەکە رادەست نەکرێت، بەهاکەی لە پشکی هەرێم دەبڕدرێت، جگە لەوەش رەشنووسەکە هەر جۆرە گرێبەستێکی نەوت و غازی لەلایەن هەرێمەوە قەدەغە کردووە و بە دەسەڵاتی تاقانەی وەزارەتی نەوتی فیدراڵی داناوە.

ناکۆکی لەسەر قەبارەی بەرهەمهێنان: بەپێی راپۆرتی ئەمریکییەکان بەغدا پێداگری دەکات کە بەرهەمی نەوتی هەرێم رۆژانە 445 هەزار بەرمیلە، بەڵام هەرێم ئاماژە بەوە دەکات بەرهەمەکەی لە خوار 300 هەزار بەرمیلەوەیە، لە پاڵ رەتکردنەوەی سیستەمی ئەسیکۆدا.

مێژووی دارایی لە گێڕانەوەی حکومەتی هەرێمدا
لە بەرانبەر گوشارەکانی بەغدادا، حکومەتی هەرێمی کوردستان راپۆرتێکی دارایی 12 ساڵەی (2014 تا 2025) بڵاوکردەوە، کە وەک بەڵگەنامەیەک بۆ سەلماندنی "ستەمی دارایی" پێشکەشی دەکات. بەپێی راپۆرتەکە، لە کۆی 1 کادریلیۆن و 767 تریلیۆن دیناری بودجەی عێراق، شایستەی هەرێم پێش لێبڕین 245 تریلیۆن دینار بووە، بەڵام بەغدا تەنها 41 تریلیۆن دیناری خەرج کردووە (کە دەکاتە تەنها 2.04%ی گشتیی بودجەی عێراق). هەرێم ئاماژە بەوە دەکات کە خەرجیی سەروەری لە 10 بڕگەوە بۆ 100 بڕگە زیاد کراوە و 65 تریلیۆن دیناری پێ بڕدراوە، ئەمەش بووەتە هۆی فەوتانی 8 ساڵی مووچەی فەرمانبەران لە کۆی 144 مانگدا، سەرەڕای بڕینی مانگانەی 124 ملیار دینار لە تەمویلی مووچە لە ئێستادا.

مەترسییەکانی تێپەڕاندنی بودجە بەبێ هەرێم و دۆسیە ناوخۆییەکان
لە بەرانبەر هەڵوێستی فەرمیی هەرێمدا، هۆشداریی یاسایی و پەرلەمانی لە بەغداوە دەدرێت؛ بەشێک لە ئەندامانی لیژنەی دارایی، لەوانە د. رێبوار کەریم، ئاماژە بەوە دەکەن کە کۆبوونەوەکان لە قۆناغێکدا راگیرابوون و ئەگەر هەرێم نەچێتە ژێر باری رێککەوتن، مەترسی هەیە بەغدا پرۆژەیاساکە بەبێ پشکی هەرێم ئاراستەی پەڕلەمان بکات، ئەگەرچی دکتۆر جەمال کۆچەر، ئەندامی لیژنەی دارایی باسی لەوە کردووە کە بەغدا بۆ دوورکەوتنەوە لە کێشەی یاسایی، نایەوێت بەبێ رێککەوتن یاساکە پەسەند بکات.

هاوکات لەسەر ئاستی چاودێری، رەخنەی توند ئاراستەی داهاتە ناوخۆییەکان دەکرێت. عەلی حەمە ساڵح، سەرۆکی رەوتی هەڵوێست ئاشکرای کردووە کە ناڕوونی لە داهاتی کارەبادا هەیە کە بڕەکەی 1 تریلیۆن و 500 ملیار دینار بووە بەبێ ئەوەی بەرهەمهێنەران پارەیان وەرگرتبێت، لەگەڵ بڕینی 28% لە مووچەی خانەنشینان لە هەرێم کە نە دراوەتە سندوقی خانەنشینی و نە بۆ بەغدا رۆیشتووە، لە پاڵ بوونی سەرانەسەندن لە مەرزەکان و دابەشکردنی نایاسایی زەوی. ئەم رەخنانە هاوکاتن لەگەڵ نەگەیشتنی تەرازوی پێداچوونەوەی (میزان مراجعة)ی پێویست بە دەست بەغدا.

تەنگژەی ناوخۆیی؛ دوایین پێشهاتەکانی پەڕلەمان و هەڕەشەی دووئیدارەیی
کێشەکانی دەرەوە لە کاتێکدایە کە ناوماڵی کورد بە دۆخێکی جەمسەربەندیدا تێدەپەڕێت، لە 4ی تشرینی دووەمی 2026، دوای دوو ساڵ لە هەڵبژاردن، پەڕلەمانی کوردستان بە ئامادەبوونی 52 پەرلەمانتار کۆبووەوە و دەستەی سەرۆکایەتی بە سەرۆکایەتیی ڤالا فەرید، جێگریی رامی نووری و سکرتارییەتی مونا قەهوەچی هەڵبژارد، پارتی و لایەنگرانی کۆبوونەوەکە ئەم هەنگاوەیان بە یاسایی بۆ تێپەڕاندنی بنبەست ناوبرد.

بەڵام ئەم هەنگاوە کاردانەوەی توندی لێکەوتەوە:
هەڵوێستی یەکێتی: بافڵ تاڵەبانی، سەرۆکی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان دانیشتنەکەی بە نایاسایی وەسف کرد، کشانەوەی حزبەکەی لە حکومەتی هەرێم راگەیاند و هۆشداری دا ئەگەر پارتی بە تەنیا پۆستەکانی سەرۆکی هەرێم و سەرۆکی حکومەت دابنێت، ئەوانیش لە دەڤەری خۆیان ئیدارەی جیاواز رادەگەیەنن و هەموو شتێک بۆ خەڵکی ناوچەکەیان دابین دەکەن.

بانگەوازی مەسعود بارزانی: لە بەرانبەر ئاڵۆزییەکاندا، مەسعود بارزانی، سەرۆکی پارتی دیموکراتی کوردستان داوای لە یەکێتی کرد پێکەوە دابنیشن بۆ کۆتاییهێنان بە قەیرانەکە و بەشداریکردنی سەرجەم لایەنەکان لە پێکهێنانی حکومەتێکی بنکەفراوان، بەو پێیەی بەرژەوەندیی گەلی کوردستان لە سەرووی هەموو ئامانجێکە.

کاردانەوەی نێودەوڵەتی و بەغدا: چاودێران ئاماژە بەوە دەکەن کە لە ماوەی زیاتر لە 24 کاتژمێری پاش کۆبوونەوەکە، هیچ کونسوڵخانەیەکی بیانی یان لایەنە عێراقییەکان لە بەغدا پەیامی پیرۆزباییان بۆ دەستەی سەرۆکایەتیی نوێ نەناردووە، ئەمەش بێدەنگییەکی سیاسی و دیپلۆماسی دروستکردووە.

دەرەنجام
کۆی ئەم دۆسیانە نیشانی دەدەن کە دانوستانەکانی شاندی باڵای هەرێم بە سەرۆکایەتیی مەسرور بارزانی لەگەڵ عەلی زەیدی، تەنها گفتوگۆیەکی تەکنیکی نییە لەسەر ماددەکانی بودجەی 2027، بەڵکو ململانێیەکی چارەنووسسازە بۆ دۆزینەوەی هاوسەنگی لەنێوان مەرجە قورسەکانی بەغدا لەسەر نەوت و غاز، و ئەو قەیرانە سیاسییە ناوخۆییەی کە هەڕەشە لە یەکپارچەیی کارگێڕیی هەرێمی کوردستان دەکات. بەبێ سازانی ناوخۆیی و رێککەوتنی دەستووری لەگەڵ حکومەتی فیدراڵ، شایستە داراییەکان و مووچەی فەرمانبەران لە بەردەم ئاڵنگارییەکی قووڵدا دەمێننەوە.

PM:05:36:09/11/2026

ئه‌م بابه‌ته 20 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌

لێرەوە کۆمێنت بنوسە لە فەیسبوک دەردەکەوێت