ڕێککەوتن یان جەنگ، دەستپێکردنی گفتوگۆ چارەنووسسازەکان لە نێوان ئەمریکا و ئێران

‌

نووسینی: فەرناز فەسیحی
سەرچاوە: نیویۆرک تایمز
وەرگێڕانی: وێستگەنیوز

دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا بەردەوام بووە لە هەڕەشەکانی و هێزەکانی ئەمریکای لە ناوچەکەدا زیاد کردووە، ئەرکی ئێران ئەوەیە کە سەرکەوتنێک بە ترەمپ ببەخشێت و لە هەمان کاتدا جۆرێک لە پیتاندنی ئەتۆمی بپارێزێت.

ئەمڕۆ پێنجشەممە، وڵاتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا و ئێران بۆ خولێکی گرنگی دانوستانە ئەتۆمییەکان لە جنێف کۆدەبنەوە. ئەنجامەکە ڕەنگە دیاری بکات کە ئایا بەرەو جەنگ دەچن یان ڕێککەوتنێک واژۆ دەکەن.

سەرۆک ترەمپ، لە وتاری ساڵانەی خۆیدا لە ڕۆژی سێشەممە، ڕایگەیاند کە پێی باشە کێشەکە لەگەڵ ئێران لە ڕێگەی دیپلۆماسییەوە چارەسەر بکات. بەڵام وتیشی: "من هەرگیز ڕێگە نادەم گەورەترین پشتیوانی تیرۆر لە جیهاندا، کە ئەوانن بە جیاوازییەکی زۆرەوە، ببنە خاوەنی چەکی ئەتۆمی، ناتوانین ڕێگە بدەین ئەوە ڕووبدات."

بەڵام ئێران ڕایگەیاندووە کە هەرگیز بە تەواوی دەستبەرداری پیتاندنی ئەتۆمی نابێت. عەباس عێراقچی، وەزیری دەرەوەی ئێران، لە پۆستێکی سۆشیاڵ میدیادا وتی: "بڕوا بنەڕەتییەکانی ئێمە زۆر ڕوونن: ئێران لە ژێر هیچ بارودۆخێکدا چەکی ئەتۆمی دروست ناکات؛ هەروەها ئێمەی ئێرانی هەرگیز دەستبەرداری مافی خۆمان نابین لە بەکارهێنانی تەکنەلۆژیای ئەتۆمی ئاشتییانە بۆ گەلەکەمان."

پێشنیارەکەی ئێران بە جۆرێک داڕێژراوە کە ئاستێکی دیاریکراوی پیتاندن بپارێزێت و لە هەمان کاتدا ڕێگە بە بەڕێز ترەمپ بدات سەرکەوتن ڕابگەیەنێت. چوار بەرپرسی ئێرانی کە ڕێگەیان پێنەدرابوو بە ئاشکرا قسە بکەن، وتیان ئێران پێشنیاری ڕاگرتنی چالاکییە ئەتۆمییەکان و پیتاندنی یۆرانیۆم بۆ ماوەی سێ بۆ پێنج ساڵ دەکات. دوای ئەوە، وڵاتەکە دەچێتە ناو فیدراسیۆنێکی ئەتۆمی ناوچەیی و لە هەمان کاتدا ئاستێکی زۆر نزمی پیتاندن، کە ١.٥ لەسەدایە، بۆ توێژینەوەی پزیشکی دەپارێزێت.

هەروەها پێشنیاری ئەوە دەکات کە ئەو ٤٠٠ کیلۆگرامە یۆرانیۆمە پیتێنراوەی کە هێشتا هەیەتی بە قۆناغ کەم بکاتەوە، لە کاتێکدا ڕێگە بە پشکنەرانی ئاژانسی نێودەوڵەتی وزەی ئەتۆمی دەدات چاودێری هەموو هەنگاوەکان بکەن.

ئەمڕۆ پێنجشەممە چی ڕوودەدات؟

بەڕێز عێراقچی، کە سەرۆکایەتی تیمی دانوستانکاری وڵاتەکەی دەکات، و ستیڤ ویتکۆف، نێردەی تایبەتی ئەمریکا، و جارید کوشنەر، زاوای بەڕێز ترەمپ، کۆبوونەوەیەک بە نێوەندگیری عومان ئەنجام دەدەن. ئەمە سێیەم خولی گفتوگۆکان دەبێت لەو کاتەوەی دانوستانەکان لەم مانگەدا دەستیان پێکردووەتەوە، دوای هەڕەشەکانی بەڕێز ترەمپ بۆ دەستێوەردانی سەربازی لە ناوەڕاستی ڕاپەڕینێکی ئێران دژی حکومەت لە مانگی یەکدا. ئێران بە هێزی کوشندە سەرکوتی کرد و بەپێی گروپەکانی مافی مرۆڤ لانی کەم ٧٠٠٠ خۆپیشاندەری کوشت.

لە گفتوگۆکاندا، دەبێت ئێران ئەمریکییەکان قایل بکات کە هیچ مەبەستێکی نییە بۆ بەکارهێنانی بەرنامە ئەتۆمییەکەی بۆ چەک، هەروەها دەبێت بوارێکی پێویست بە بەڕێز ترەمپ بدات تا بتوانێت بانگەشەی ئەوە بکات کە زیاتر لە پێشینەکانی لە مامەڵەکردن لەگەڵ ئێراندا بەدەستهێناوە. ئەمریکاش لە بەرامبەردا دەبێت هانی ئێران بدات بە هەندێک پاداشتی بەرجەستە، وەک لابردنی هەڕەشەی جەنگ و سزای ئابوری سەر بانکە نێودەوڵەتییەکان و فرۆشتنی نەوتی ئێران کە بووەتە هۆی نزیکبوونەوەی ئابورییەکەی لە داڕمان.

بەرپرسانی ئێران بە ئاشکرا وتوویانە کە پێشنیارەکەیان بۆ وڵاتە یەکگرتووەکان بەڵێنی کڕینی کاڵای ئەمریکی لەخۆدەگرێت، وەک فڕۆکەی نەفەرهەڵگر، و بانگهێشتکردنی کۆمپانیا ئەمریکییەکان بۆ وەبەرهێنان لە پیشەسازییەکانی وزە، نەوت و غازی ئێران و دەستگەیشتن بە کانزاکانی وەک لیسیۆم. بەرپرسانی ئێران وتیان، ئایەتوڵڵا عەلی خامنەیی، ڕێبەری باڵای ئێران، لە ڕێککەوتنی یەکەمدا هاتنی کۆمپانیا ئەمریکییەکانی بۆ ئێران قەدەغە کردبوو، بەڵام ئێستا مۆڵەتی داوە.

حوسێن موسەویان، دیپلۆماتکاری پێشووی باڵا و وتەبێژی تیمی دانوستانکاری ئەتۆمی ئێران لە ساڵی ٢٠١٥، لە چاوپێکەوتنێکدا وتی: "هاوکارییەکی ئابوری گەورە لە نێوان ئێران و ئەمریکا دەتوانێت وەک فاکتەرێک بۆ دروستکردنی متمانە کار بکات".

بەرنامەی موشەکی ئێران، بە تایبەتی مەودای موشەکە بالیستییەکانی کە دەگاتە ٢٠٠٠ کیلۆمەتر و دەتوانێت بگاتە ئیسرائیل و هەموو بنکەکانی ئەمریکا لە ناوچەکەدا، هەروەها پشتیوانیکردنی گروپە چەکدارەکان لە ناوچەکەدا، لە ئێستادا لەسەر مێزی گفتوگۆ نین.

مارکۆ ڕوبیۆ، وەزیری دەرەوە، ڕۆژی چوارشەممە بە ڕۆژنامەنووسانی وتی: "ئێران ڕەتیدەکاتەوە- ڕەتیدەکاتەوە- قسە لەسەر موشەکە بالیستییەکان بکات، لەگەڵ ئێمە یان هەر کەسێکی تر، و ئەوە کێشەیەکی گەورەیە." وتیشی لە کۆتاییدا پێویستە ئێران و ئەمریکا گفتوگۆکانیان لە دەرەوەی بەرنامە ئەتۆمییەکە ئەنجام بدەن.

چۆن ئێران و ئەمریکا گەیشتنە لێواری جەنگ؟

لە ساڵی ٢٠١٨دا، لە ماوەی یەکەم خولی سەرۆکایەتیدا، بەڕێز ترەمپ بەڵێنێکی هەڵمەتی هەڵبژاردنی جێبەجێ کرد و وڵاتە یەکگرتووەکانی لە ڕێککەوتنە ئەتۆمییەکەی نێوان ئێران و زلهێزەکانی جیهان کێشایەوە کە لە سەردەمی سەرۆک ئۆباما لە ساڵی ٢٠١٥دا واژۆ کرابوو.

لە ژێر ئەو ڕێککەوتنەدا کە بە "پلانی گشتگیری کردەوەی هاوبەش" (JCPOA) ناسراوە، پیتاندنی ئێران لەسەر ٣.٥ لەسەدا سنووردار کرا، کە ئاستێکی مەدەنییە، و کۆگای یۆرانیۆمی پیتێنراوی خۆی بۆ ڕوسیا نارد. ئاژانسی نێودەوڵەتی وزەی ئەتۆمی و ئاژانسە هەواڵگرییەکانی ئەمریکا دیارییان کرد کە ئێران بە تەواوی پابەندی ڕێککەوتنەکە بووە.

بەڕێز ترەمپ سزای ئابوری توندی بەسەر ئێراندا سەپاند، فرۆشتنی نەوتی کردە ئامانج و مامەڵە بانکییە نێودەوڵەتییەکانی بلۆک کرد. وڵاتانی ئەوروپی کە لایەنی ڕێککەوتنەکە بوون، فەرەنسا، بەریتانیا و ئەڵمانیا، پابەندی سزاکانی ئەمریکا بوون. ئەو هەوڵانە بە کردەوە ئێرانیان بە بێ هیچ پاداشتێک لە ژێر ڕێککەوتنەکەدا هێشتەوە.

ئێران وردە وردە پیتاندنی خۆی لە ٣.٥ لەسەداوە بۆ ٦٠ لەسەدا زیاد کرد، کە نزیکە لە ٩٠ لەسەدای ئاستی چەک، و کۆگایەکی پێویستی یۆرانیۆمی پیتێنراوی کۆکردەوە تا بتوانێت چەند بۆمبێکی ئەتۆمی دروست بکات ئەگەر بیەوێت، بە کاتێکی کەمتر لە چەند هەفتەیەک، بەپێی وتەی ڕافایل گرۆسی، سەرۆکی ئاژانسی ئەتۆمی نەتەوە یەکگرتووەکان. ئێران بەردەوام جەختی کردووەتەوە کە بەرنامە ئەتۆمییەکەی بۆ مەبەستی ئاشتییانەیە.

لە مانگی شەشدا، ئێران و وڵاتە یەکگرتووەکان خەریکی دانوستان بوون کاتێک ئیسرائیل هێرشێکی کتوپڕی کردە سەر ئێران و جەنگێکی ١٢ ڕۆژە دەستی پێکرد. ئەوەش بەوە کۆتایی هات کە ئەمریکا بۆمبی "حەشارگە شکێن"ی بەسەر سێ بنکەی سەرەکی ئەتۆمی ئێراندا باراند، زیانێکی زۆری بە پێکهاتەکان گەیاند و بە کردەوە بەرنامە ئەتۆمییەکەی ئێرانی ڕاگرت.

بڕوا وایە کۆگای یۆرانیۆمی پیتێنراوی ئێران لە ژێر داروپەردووی یەکێک لە شوێنە ئەتۆمییەکاندا نێژرابێت، بەپێی وتەی بەرپرسانی ئێرانی و ئەمریکی.

دواتر چی ڕوودەدات؟

لە چەند هەفتەی ڕابردوودا، وڵاتە یەکگرتووەکان ئامادەییەکی سەربازی گەورەی لە دەوروبەری ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و نزیک سنوورەکانی ئێران دروست کردووە، خۆی ئامادە کردووە بۆ ئەوەی ئەگەر بەڕێز ترەمپ فەرمانی هێرشی سەربازی بۆ سەر وڵاتەکە بدات. هەروەها وڵاتە یەکگرتووەکان بەرگرییەکانی لە بنکە سەربازییەکانی لە ناوچەکەدا بەهێز کردووە و کەشتییەکی جەنگی هێزی دەریایی بۆ کەناراوەکانی ئیسرائیل ناردووە بۆ یارمەتیدان دژی تۆڵەسەندنەوەی ئەگەری ئێران.

ئەمە گەورەترین کۆکردنەوەی سەربازی ئەمریکایە لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لە دوای داگیرکردنی عێراق لە ساڵی ٢٠٠٣وە. بەڕێز ترەمپ چەند بژاردەیەکی سەربازی لەبەرچاو دەگرێت ئەگەر گفتوگۆکان شکستیان هێنا، بەپێی وتەی بەرپرسانی ئەمریکا، لەوانە هێرشێکی سەرەتایی کە تەنها ئامانجە سەربازییەکان بگرێتەوە، هێرشی بەردەوام و بەرفراوانتر دژی دامەزراوە ئەتۆمی و موشەکییەکانی ئێران، و دروستکردنی بارودۆخێک لەسەر زەوی بۆ لابردنی ڕێبەری باڵای ئێران ئایەتوڵڵا عەلی خامنەیی.

ئێران بەڵێنی داوە دەستبەجێ تۆڵە بکاتەوە و وتی هەموو بنکە و دامەزراوەکانی ئەمریکا لە ناوچەکەدا و ئیسرائیل بە موشەکی بالیستی دەکاتە ئامانج. بەڕێز خامنەیی هۆشداری دا کە ئێران هەوڵ دەدات کەشتییە جەنگییەکانی ئەمریکا نوقم بکات. شرۆڤەکاران و کەسایەتییە باڵا سەربازییەکانی ئەمریکا وەک جەنەڕاڵ دەیڤید پێترایۆس، کە فەرماندەی هێزەکانی ئەمریکا بووە لە عێراق و ئەفغانستان و وەک بەڕێوەبەری CIA کاری کردووە، هۆشدارییان داوە کە جەنگ لەگەڵ ئێران دەکرێت درێژخایەن و وێرانکەر بێت، زیان بە سەربازانی ئەمریکا بگەیەنێت و سەرچاوە سەربازییەکانی ئەمریکا بەفیڕۆ بدات.

بۆیە هەموو چاوەکان لە تەواوی ناوچەکە و دەرەوەش لەسەر جنێفن.

سەنام وەکیل، بەڕێوەبەری بەرنامەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و باکووری ئەفریقا لە چاتام هاوس، وتی: "ئەمە خولێکی یەکلاکەرەوە دەبێت، ئەگەر ئێران ئامادەیی پێویست بۆ سازش نیشان نەدات و ئەمریکاش ئامادەیی بۆ لابردنی سزاکان نیشان نەدات، بارودۆخەکە دەتەقێتەوە. ئەوان هەموو کارتەکانی خۆیان لە ڕۆژی پێنجشەممەدا دەخەنە ڕوو".

*وێستگەنیوز بابەتەکەی وەک خۆی وەرگێڕاوە.