ئامادەکارییەکانی ئێران بۆ شەڕ و پلانەکانی بۆ مانەوە

نووسینی: فەرناز فەسیحی
سەرچاوە: نیویۆرک تایمز
وەرگێڕانی:وێستگەنیوز

لە سەرەتای مانگی یەکدا، کاتێک ئێران ڕووبەڕووی ناڕەزایەتییە سەرتاسەرییەکان و هەڕەشەی هێرشەکانی وڵاتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا بووەوە، ڕێبەری باڵای وڵاتەکە، ئایەتوڵڵا عەلی خامنەیی، پەنای بۆ یاریدەدەرێکی جێی متمانە و دڵسۆز برد بۆ ئاراستەکردنی وڵات: عەلی لاریجانی، بەرپرسی باڵای ئاسایشی نیشتمانیی وڵاتەکە.

لەو کاتەوە، لاریجانی، سیاسەتمەدارێکی دێرینی تەمەن ٦٧ ساڵ، فەرماندەی پێشووی سوپای پاسداران و سەرۆکی ئێستای ئەنجومەنی باڵای ئاسایشی نیشتمانی، بە شێوەیەکی کاریگەر وڵات بەڕێوە دەبات، سەرکەوتنی ئەو بووەتە هۆی پەراوێزخستنی سەرۆک کۆمار مەسعود پزیشکیان، کە پزیشکێکی نەشتەرگەری دڵە و بووەتە سیاسەتمەدار، کە ساڵێکی پڕ لە ئاڵانگاری لە پۆستەکەیدا بەسەر بردووە و بەردەوام بە ئاشکرا دەڵێت "من دکتۆرم نەک سیاسەتمەدار" و نابێت کەس چاوەڕێی ئەوەی لێ بکات کە کۆمەڵێک کێشەی زۆر لە ئێران چارەسەر بکات.

ئەم گێڕانەوەیەی سەرکەوتنی لاریجانی و بڕیار و گفتوگۆکانی سەرکردایەتی ئێران لە کاتێکدا کە ئیدارەی ترەمپ هەڕەشەی شەڕ دەکات، لەسەر بنەمای چاوپێکەوتن لەگەڵ شەش بەرپرسی باڵای ئێران، کە یەکێکیان سەر بە نووسینگەی خامنەییە؛ سێ ئەندامی سوپای پاسداران؛ دوو دیپلۆماتکاری پێشووی ئێران؛ و ڕاپۆرتەکانی میدیاکانی ئێران ئامادە کراوە. بەرپرسان و ئەندامانی پاسداران بە مەرجی ئەوەی ناویان ئاشکرا نەکرێت قسەیان کردووە بۆ ئەوەی بە ڕاشکاوی باسی کاروباری ناوخۆی حکومەت بکەن.

ئەنجومەنی بەرژەوەندییەکانی لاریجانی لە چەند مانگی ڕابردوودا بە شێوەیەکی بەردەوام ئەندامانی زیاد کردووە. ئەو بەرپرس بوو لە سەرکوتکردنی ناڕەزایەتییەکانی ئەم دواییە بە هێزی کوشندە کە داوای کۆتاییهێنان بە دەسەڵاتی ئیسلامییان دەکرد. لە ئێستادا، ئەو خەریکی کۆنترۆڵکردنی ناڕەزایەتییەکانە، پەیوەندی لەگەڵ هاوپەیمانە بەهێزەکانی وەک ڕووسیا و ئەکتەرە ناوچەییەکان وەک قەتەر و عومان هەیە و سەرپەرشتی دانوستانە ئەتۆمییەکان لەگەڵ واشنتۆن دەکات. هەروەها خەریکی داڕشتنی پلانە بۆ بەڕێوەبردنی وڵات لە کاتی شەڕ لەگەڵ وڵاتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا لە کاتێکدا کە هێزەکانی لە ناوچەکەدا کۆدەکاتەوە.

لاریجانی لە چاوپێکەوتنێکدا لەگەڵ کەناڵی جەزیرە کاتێک ئەم مانگە سەردانی دەوحەی پایتەختی قەتەری کرد، وتی: "ئێمە لە وڵاتەکەماندا ئامادەین. ئێمە بێگومان لە جاران بەهێزترین، لە حەوت هەشت مانگی ڕابردوودا ئامادەکارییەکمان کردووە، خاڵە لاوازەکانمان دۆزیوەتەوە و چاکمان کردوون. ئێمە بەدوای شەڕدا ناگەڕێین، و دەستپێشخەری شەڕ ناکەین. بەڵام ئەگەر بەسەرماندا بسەپێنن، وەڵاممان دەبێت."

بەپێی وتەی شەش بەرپرسە باڵاکە و ئەندامانی پاسداران، خامنەیی ڕێنمایی لاریجانی و ژمارەیەک لە هاوکارە نزیکە سیاسی و سەربازییەکانی دیکەی کردووە بۆ دڵنیابوون لەوەی کۆماری ئیسلامی نەک تەنها لە بۆمبەکانی ئەمریکا و ئیسرائیل ڕزگاری بێت، بەڵکو لە هەر تیرۆرکردنێکی سەرکردایەتییە باڵاکەی، لەوانەش خودی بەڕێز خامنەیی.

ناسر ئیمانی، شرۆڤەکارێکی پارێزگاریخوازی نزیک لە حکومەت، لە چاوپێکەوتنێکی تەلەفۆنیدا لە تارانەوە وتی کە خامنەیی پەیوەندییەکی درێژخایەن و نزیکی لەگەڵ لاریجانی هەیە، و ڕێبەری باڵا لەم کاتەدا کە قەیرانی توندی سەربازی و ئاسایشی هەیە، پەنای بۆ ئەو بردووە.

ئیمانی وتی: "ڕێبەری باڵا متمانەی تەواوی بە لاریجانی هەیە، ئەو پێی وایە لاریجانی پیاوی ئەم قۆناغە هەستیارەیە بەهۆی پێشینەی سیاسی، ژیری و زانیارییەکانی. ئەو بۆ ڕاپۆرتەکان لەسەر دۆخەکە و ئامۆژگارییە پراکتیکییەکان پشت بەو دەبەستێت. ڕۆڵی لاریجانی لە کاتی شەڕدا زۆر بەرچاو دەبێت."

لاریجانی لە خێزانێکی بژاردەی سیاسی و ئایینییەوە هاتووە، و بۆ ماوەی ١٢ ساڵ سەرۆکی پەرلەمان بووە. لە ساڵی ٢٠٢١دا، کرا بە بەرپرسی دانوستان لەسەر ڕێککەوتنێکی ستراتیژی گشتگیری ٢٥ ساڵە لەگەڵ چین کە بە ملیارەها دۆلار دەخەمڵێنرێت.

بەپێی وتەی شەش بەرپرسە باڵاکە و ئەندامانی پاسداران، خامنەیی زنجیرەیەک ڕێنمایی دەرکردووە. ئەو چوار ئاستی جێنشینی بۆ هەر یەک لە پۆستە فەرماندەیی و حکومییەکان دیاری کردووە کە خۆی بە شەخسی دایان دەمەزرێنێت، هەروەها بە هەموو کەسێکی لە پۆستە سەرکردایەتییەکاندا وتووە کە تا چوار جێگرەوە دیاری بکەن و بەرپرسیارێتییەکانی ڕاسپاردووە بە بازنەیەکی تەسک لە کەسە متمانەپێکراوەکان بۆ بڕیاردان لە ئەگەری پچڕانی پەیوەندی لەگەڵیدا یان کوژرانی.

لە کاتی خۆحەشاردان لە کاتی شەڕی ١٢ ڕۆژە لەگەڵ ئیسرائیل، بەڕێز خامنەیی سێ کاندیدی دیاری کرد کە دەتوانن جێگەی بگرنەوە، ئەوان هەرگیز بە ئاشکرا ناویان نەهێنراوە، بەڵام لاریجانی بە دڵنیاییەوە لە نێوانیاندا نییە چونکە ئەو پیاوێکی ئایینی باڵای شیعە نییە — کە مەرجێکی بنەڕەتییە بۆ هەر جێنشینێک.

بەڵام لاریجانی لە بازنەی متمانەپێکراوی بەڕێز خامنەییدا جێگیر بووە، کە ڕاوێژکاری باڵای سەربازی و فەرماندەی پێشووی گشتی پاسداران، لیوا یەحیا ڕەحیم سەفەوی؛ عەمید محەمەد باقر قالیباف، فەرماندەی پێشووی پاسداران و سەرۆکی ئێستای پەرلەمان کە بەڕێز خامنەیی وەک جێگری دیفاکتۆی خۆی بۆ فەرماندەیی هێزە چەکدارەکان لە کاتی شەڕدا دیاری کردووە؛ و سەرۆکی نووسینگەکەی، عەلی ئەسغەر حیجازی لەخۆ دەگرێت.

هەندێک لەم پلانداڕشتنانە دەرەنجامی ئەو وانانەیە کە لە هێرشە لەناکاوەکەی ئیسرائیل لە مانگی حوزەیراندا وەرگیراون کە زنجیرەی فەرماندەیی سەربازی باڵای ئێرانی لە یەکەم کاتژمێرەکانی شەڕەکەدا لەناو برد. دوای ئاگربەستەکە، خامنەیی لاریجانی وەک سکرتێری ئەنجومەنی ئاسایشی نیشتمانی دەستنیشان کرد و ئەنجومەنێکی نوێی بەرگری نیشتمانیی دامەزراند، بە سەرۆکایەتی دەریاوان عەلی شەمخانی، بۆ بەڕێوەبردنی کاروباری سەربازی لە کاتی شەڕدا.

وەلی نەسر، شارەزا لە کاروباری ئێران و تیۆکراسی شیعە لە قوتابخانەی جۆنز هۆپکینز بۆ خوێندنی نێودەوڵەتی پێشکەوتوو، وتی: "خامنەیی مامەڵە لەگەڵ ئەو واقیعە دەکات کە لەبەردەمیدایە."

نەسر وتی، "ئەو چاوەڕێی ئەوە دەکات ببێتە شەهید و پێی وایە ئەمە سیستەم و میراتی منە، و تا کۆتایی ڕادەوەستم،" و زیادی کرد: "ئەو دەسەڵات دابەش دەکات و دەوڵەت بۆ شتە گەورەکەی داهاتوو ئامادە دەکات، هەم جێنشینی و هەم شەڕ، بە ئاگاداری لەوەی کە جێنشینی لەوانەیە وەک دەرەنجامی شەڕ بێت."

ئێران لەسەر ئەو بنەمایە کار دەکات کە هێرشە سەربازییەکانی ئەمریکا حەتمی و نزیکن، تەنانەت کاتێک هەردوولا بەردەوامن لە پەیوەندی دیپلۆماسی و دانوستان لەسەر ڕێککەوتنی ئەتۆمی، ئەمە وتەی شەش بەرپرسەکە و سێ ئەندامەکەی پاسدارانە. ئەوان وتیان کە ئێران هەموو هێزە چەکدارەکانی لە بەرزترین ئاستی ئامادەباشیدا داناوە و ئامادەکاری دەکات بۆ بەرگرییەکی توند.

وڵاتەکە سەکۆکانی هەڵدانی موشەکی بالیستی لە درێژەی سنووری ڕۆژئاوای لەگەڵ عێراق — کە ئەوەندە نزیکە بتوانێت لە ئیسرائیل بدات — و لە درێژەی کەناراوەکانی باشووری لەسەر کەنداوی عەرەبی (فارس)، لە مەودای بنکە سەربازییەکانی ئەمریکا و ئامانجەکانی دیکەی ناوچەکەدا جێگیر دەکات، ئەمە وتەی سێ ئەندامەکەی پاسداران و چوار بەرپرسە باڵاکەیە.

لە چەند هەفتەی ڕابردوودا، ئێران بە شێوەیەکی خولیی ئاسمانی خۆی داخستووە بە مەبەستی تاقیکردنەوەی موشەک. هەروەها مانۆڕێکی سەربازی لە کەنداوی عەرەبی (فارس) ئەنجامدا، و بۆ ماوەیەکی کورت گەرووی هورمزی داخست، کە خاڵێکی گرنگی دەریاییە بۆ دابینکردنی وزەی جیهانی و بارەکانی دیکە.

لە هەموو ئەو کاتانەدا، خامنەیی بەرەیەکی سەرکێشانەی پاراستووە. ئەو لە وتارێکدا لە هەفتەی ڕابردوودا وتی: "بەهێزترین سوپای جیهان لەوانەیە زلەیەکی وای لێ بدرێت کە نەتوانێت لەسەر پێیەکانی بوەستێتەوە." هەروەها هەڕەشەی نوقمکردنی کەشتییە جەنگییەکانی ئەمریکای کرد کە لە ئاوە نزیکەکاندا کۆبوونەتەوە.

لە ئەگەری شەڕدا، یەکەکانی هێزی تایبەتی پۆلیس، بریکارەکانی هەواڵگری و کەتیبەکانی میلیشیای بەسیجی مەدەنی، کە لقێکی پاسدارانە، بڕیارە لە شەقامەکانی شارە گەورەکاندا بڵاو بکرێنەوە، ئەمە وتەی سێ ئەندامەکەی پاسداران و دوو بەرپرسە باڵاکەیە. میلیشیاکان پاشان خاڵی پشکنین دادەنێن بۆ ڕێگریکردن لە نائارامی ناوخۆیی و گەڕان بەدوای ئەو کەسانەی کە پەیوەندییان بە ئاژانسە سیخوڕییە بیانییەکانەوە هەیە.

بەڵام سەرکردایەتی ئێران نەک تەنها بۆ جووڵەی سەربازی و ئاسایشی ئامادەکاری دەکات، بەڵکو بۆ مانەوەی سیاسی خۆشی ئامادەکاری دەکات. ئەم گفتوگۆیانە، کە لەلایەن شەش بەرپرسی ئاگادار لە پلانەکانەوە وەسف کراون، دەست دەخەنە سەر کۆمەڵێک بابەت، لەوانە کێ وڵات بەڕێوە دەبات ئەگەر خامنەیی و بەرپرسە باڵاکان بکوژرێن و کێ دەتوانێت ببێتە "دێڵسی ئێران" — ئاماژەیەکە بۆ دێڵسی ڕۆدریگێز، جێگری سەرۆکی ڤەنزوێلا کە ڕێککەوتنێکی لەگەڵ ئیدارەی ترەمپ کرد بۆ بەڕێوەبردنی وڵات دوای دەستگیرکردنی سەرۆکەکەی، نیکۆلاس مادۆرۆ.

لاریجانی لە سەرووی لیستەکەدایە، ئەمە وتەی سێ بەرپرسەکەیە. دوای ئەو جەنەڕاڵ قالیباف، سەرۆکی پەرلەمان دێت. تا ڕادەیەک جێی سەرسوڕمانە، سەرۆک کۆماری پێشوو، حەسەن ڕۆحانی، کە تا ڕادەیەکی زۆر لە بازنەی بەڕێز خامنەیی دەرکراوە، ئەویش لە لیستەکەدایە.

هەر یەک لەم پیاوانە پێشینەیەکیان هەیە کە قبوڵکردنیان لەلایەن گەلێکی تووڕەوە سنووردار دەکات — چ تۆمەتی گەندەڵی دارایی بێت یان تێوەگلان لە پێشێلکارییەکانی مافی مرۆڤ لە ئێران، لەوانەش کوشتنی ئەم دواییەی لانی کەم ٧٠٠٠ خۆپیشاندەری بێ چەک لە ماوەی سێ ڕۆژدا. (گرووپەکانی مافی مرۆڤ کە ئەو ژمارەیەیان پشتڕاست کردووەتەوە دەڵێن لەوانەیە بە شێوەیەکی بەرچاو بەرز بێتەوە.)

عەلی واعیز، بەڕێوەبەری کاروباری ئێران لە گرووپی نێودەوڵەتی قەیرانەکان، وتی کە سەرکردایەتی پلانە بەدیلەکانی داناوە، بەڵام لێکەوتەکانی شەڕ لەگەڵ وڵاتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا بە نادیاری دەمێننەوە. ئەو وتی، ڕێبەری باڵا "کەمتر دەبینرێت، زیاتر لاوازە، بەڵام ئەو هێشتا ئەو چسپە بەهێزەیە کە سیستەمەکە پێکەوە دەبەستێتەوە و هەمووان تێدەگەن کە ئەگەر ئەو چیتر لەوێ نەبێت، پاراستنی سیستەمەکە بە یەکگرتوویی کارێکی قورس دەبێت."

لە مانگی ڕابردوودا، دەرکەوتنی لاریجانی زیادی کردووە لە کاتێکدا دەرکەوتنی سەرۆک پزیشکیان کەمی کردووە، ئەو فڕی بۆ مۆسکۆ بۆ ڕاوێژکردن لەگەڵ سەرۆکی ڕووسیا، ڤلادیمێر پوتین، و لەگەڵ سەرکردەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست کۆبووەتەوە، لە نێوان کۆبوونەوەکان لەگەڵ دانوستانکارە ئەتۆمییەکانی ئەمریکا و ئێران، ئەو بۆ چەندین کاتژمێر چاوپێکەوتنی تەلەفزیۆنی لەگەڵ میدیا ناوخۆیی و بیانییەکان ئەنجامداوە، زیاتر لە سەرۆک کۆمار، و بە بەردەوامی ناوەڕۆک لە سۆشیاڵ میدیا بڵاودەکاتەوە وەک وێنەی سێڵفی لەگەڵ ئێرانییەکان، سەردانی مەزارگەیەکی ئایینی و دەستوەشاندن لە دەرگای فڕۆکەیەکەوە.

لە لای خۆیەوە، وا دەردەکەوێت پزیشکیان ڕازی بووبێت بە سپاردنی دەسەڵات بە لاریجانی، میدیاکانی ئێران ڕاپۆرتیان داوە کە سەرۆک کۆمار لە کۆبوونەوەیەکی ئەنجومەنی وەزیراندا وتوویەتی کە پێشنیاری بۆ لاریجانی کردووە کە دەبێت سنووردارکردنی ئینتەرنێت هەڵبگرێت، چونکە زیان بە بازرگانی ئەلیکترۆنی دەگەیەنێت. ئەمە دانپێدانانێکی سەیر بوو کە بۆ ڕاپەڕاندنی کارەکان، تەنانەت سەرۆک کۆماریش دەبوو پەنا بۆ لاریجانی ببات.

لە مانگی یەکدا، لە ناوەڕاستی سەرکوتکردنی ناڕەزایەتییەکاندا، نێردەی ئەمریکا بۆ ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، ستیڤ ویتکۆف، هەوڵیدا پەیوەندی بە وەزیری دەرەوەی ئێران، عەباس عێراقچییەوە بکات، ئەمە وتەی دوو بەرپرسی باڵای ئێران و دیپلۆماتکارێکی پێشووە، ترەمپ وتبووی کە هێرش دەکاتە سەر ئێران ئەگەر هەر خۆپیشاندەرێک لەسێدارە بدات و ویتکۆف بەدوای عێراقچیدا دەگەڕا بۆ ئەوەی بپرسێت ئایا پلانی لەسێدارەدان هەیە یان هەڵوەشاوەتەوە.

دوو بەرپرسە باڵاکە وتیان، عێراقچی بە پەرۆشییەوە بۆ ڕێگریکردن لە هەر تێنەگەیشتنێک، پەیوەندی بە سەرۆک کۆماری ئێرانەوە کردووە و پرسیویەتی ئایا دەتوانێت پەیوەندی لەگەڵ بەڕێز ویتکۆف دروست بکات، پزیشکیان لە وەڵامدا وتوویەتی کە نازانێت و بۆ وەرگرتنی مۆڵەت پەیوەندی بە لاریجانییەوە بکات.

*وێستگەنیوز بابەتەکەی وەک خۆی وەرگێڕاوە.

PM:03:48:22/02/2026

ئه‌م بابه‌ته 268 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌

لێرەوە کۆمێنت بنوسە لە فەیسبوک دەردەکەوێت