کلیلی تێگەیشتن لە ڕووسیا لە قووڵایی دارستانەکانیدایە

‌

سەرچاوە: نیویۆرک تایمز
وەرگێڕانی: وێستگەنیوز

لە کتێبی "داربەڕوو و سنەوبەردا"دا، سۆفی پینکھام مێژوو و کولتوورێکی بەرفراوان لە ڕێگەی جۆرەکانی دارە دێرینەکانییەوە دەپشکنێت.

لیۆ تۆڵستۆی یەکێکە لە ناودارە ئەدەبییەکانی ڕووسیا کە لە کتێبی "داربەڕوو و سنەوبەردا"دا ئامادەیی ھەیە. دوای ئەوەی بەشداریکرد لە هەڵمەتی پاککردنەوەی سەربازیی دارستانەکانی قەوقازدا ، تۆڵستۆی بوو بە داکۆکیکارێکی سەرسەختی دارستانەکان، ئەمەش لە چیرۆکەکانیدا و لە بڕیارەکانی دواتریدا ڕەنگی دایەوە لە تەرخانکردنی داھاتی "جەنگ و ئاشتی" بۆ دووبارە چاندنەوەی دارستان لە زەوییەکانیدا.

لە ساڵی ١٩٧٨دا، تیمێکی زەویناسی ڕووسی کە ڕووپێوی چیاکانی ئۆرالیان دەکرد، شتێکی سەرنجڕاکێشیان بینی: شوێنێکی بچووکی کێڵدراو لە ناو جەرگەی سروشتێکی بەرفراواندا. کاتێک گەیشتنە شوێنەکە، خێزانی "لیکۆڤ"یان دۆزییەوە، کە ئەندامی " باوەڕدارە کۆنەکان" بوون، تاقمێکی پارێزگاریخواز کە شوێنکەوتووانیان بۆ ناوچە دوورەدەستەکان بڵاوەیان لێکردبوو دوای ئەوەی ڕۆمانۆڤەکان بە شێوەیەکی دڕندانە دەسەڵاتی خۆیان بەسەر کەنیسەی ئۆرسۆدۆکسدا لە سەدەی ١٧دا چەسپاند.

ئەم خێزانە کە بەھۆی خۆبەزلزانی سەرکردەکانیان و داواکاری بۆ پاکی و بێگەردی بۆ قووڵایی دارستانەکان چوون، بۆ ماوەی ٤٤ ساڵ لە دابڕانی تەواودا مابوونەوە. ژیانیان تەنھا لەسەر دەنکە سنەوبەر، پەتاتەی وشککراوە، شێلم و جۆ بوو. یەکێکیان لە برسان مردبوو، ئەوانی تریش بە زەحمەت لە برسێتی زستان ڕزگاریان ببوو. پێڵاوی پێستی داری "بێرت"یان لەپێ دەکرد، پێستیان بەھۆی کەمیی کارۆتینەوە سپی ھەڵگەڕابوو، ھیچیان دەربارەی جەنگی جیھانی دووەم یان پاکتاوەکانی ستالین نەدەزانی و ھێشتا سەرقاڵی کێشە و ململانێ کۆنەکان بوون.

ئەم دۆزینەوەیە دەنگدانەوەیەکی قووڵی لە سەرانسەری ڕووسیادا ھەبوو. وەک سۆفی پینکھام لە "داربەڕوو و لارش"دا دەینووسێت، کە لێکۆڵینەوەیەکی بەرفراوان و سەرنجڕاکێشە دەربارەی ڕۆڵی کێویبوون و دانە چۆڵەوانی لە خەیاڵدانی ڕووسیدا، ژیانە ناسکەکەی ئەوان جەختی لەسەر ڕۆڵی دارستان کردەوە وەک پەناگەیەک لە ھێزە تاریکەکانی شارستانیەت. پینکھام، کە مامۆستای ئەدەبیاتی بەراوردکارییە لە زانکۆی کۆرنێڵ و پسپۆڕە لە سەردەمی سۆڤیەت و دوای سۆڤیەت، تێبینی ئەوە دەکات کە دارستانەکانی ڕووسیا نیشانەی "ئەوەن کە باشە و دەبێت بپارێزرێت، دوا قەڵایە دژی لەناوچوون." لەگەڵ ئەوەشدا، دارستانەکان بە ھەندێک لە دڕندانەترین بەشەکانی مێژووی ڕووسیاوە گرێدراون. ئەو پێشنیاری ئەوە دەکات کە بە سەیرکردنی ڕووسیا لە ڕوانگەی دارستانەوە، "دەتوانین تێگەیشتنێکی نوێمان بۆ دەسەڵاتی ڕووسیا، ناسیۆنالیزمی ڕووسی، ئیمپریالیزمی ڕووسی و بیرۆکەکانی ڕووسیا دەربارەی خۆی دەست بکەوێت".

داربەڕوو و سنەوبەر

پینکھام دارستانەکانی ڕووسیا بۆ دوو ناوچەی ژینگەیی بەرفراوان دابەش دەکات. دارستانە گەڵاڕێژ و چرەکانی ئەوروپای ڕۆژھەڵات، کە داربەڕوو تێیدا زاڵە، بوونە لانکەی نیشتەجێبوونی سەرەتایی سلاڤییەکان و پاراستنیان لە تاڵانکەرانی دەشتاییەکان، یان دەشتەکییەکان . لەگەڵ گەشەکردنی دەسەڵاتی مۆسکۆ، فەرمانڕەواکان بەربەستی بەرگرییان بە درێژایی چەندین میل لە داری تیژکراو دروست کرد بۆ خاوکردنەوەی سوارچاکە کۆچەرییەکان. پیتەری مەزن ئەم دارستانانەی گۆڕی بۆ بزوێنەری ئیمپراتۆریەت و تەختەی بۆ کەشتیگەلی باڵتیک دابین کرد کە دەسەڵاتی ڕووسیای بەرەو ڕۆژاوا دەبرد.
بەرەو ڕۆژھەڵات، "تایگا" درێژ دەبێتەوە، کە ناوچەیەکی بەرفراوانی دارە دەرزیلەکانە وەک سنەوبەر و لارش کە بە سەرانسەری سیبریادا دەڕوات.

دانیشتووانە سەرەتاییەکانی تایگا "لیشی"یان دەپەرست، کە ڕۆحی دارستان بوو و بڕوایان وابوو گەشتیاران چەواشە دەکات و پاسەوانی باخە پیرۆزەکان دەکات. دواتر، گەلە ڕەسەنەکانی سیبریا کەوتنە ناو بازرگانی پڕ قازانجی فەرووەوە، ئەمەش بازرگان و سەربازانی زیاتر بەرەو قووڵایی دارستانەکان کێش کرد بۆ قۆستنەوە و لە کۆتاییدا داگیرکردنی خاکەکە.

پینکھام لە بەشە ھەرە زیندووەکانی کتێبەکەیدا دەڵێت، ژمارەیەک لە نووسەرە گەورەکانی ڕووسیا وەک پێشەنگی ژینگەپارێزانی وڵاتەکەش کاریان کردووە. وێناکردنی شاعیرانەی تۆرگنیێڤ بۆ ژیانی گوندنشینەکان یارمەتیدەر بوو بۆ بەئاگاھاتنەوەیەکی ئەخلاقی کە لە ساڵی ١٨٦١دا بە ئازادکردنی جووتیارە کۆیلەکان کۆتایی ھات. تۆڵستۆی وەک ئەفسەرێکی گەنج بەشداری لە پاککردنەوەی سەربازیی دارستانەکانی قەوقازدا کرد؛ ئەو ئەزموونە کردی بە داکۆکیکارێکی ھەمیشەیی دارستانەکان، ئەمەش لە چیرۆکەکانیدا و لە بڕیارەکانی دواتریدا بۆ تەرخانکردنی داھاتی "جەنگ و ئاشتی" بۆ دووبارە چاندنەوەی دارستان لە زەوییەکانیدا ڕەنگی دایەوە.

چێخۆڤی لە لێواری مەرگدا، وزەیەکی نوێی لە گەشتێک بۆ تایگا وەرگرت لە "خاڵە ڤانیا"دا، ونبوونی دارستانەکان دەبێتە خوازەیەک بۆ ماندووبوون و داڕمانی کۆمەڵگەی قەیسەری. وەک نووسەرێکی سۆڤیەت لە پەنجاکانی سەدەی ڕابردوودا تێبینی کردووە، دارستان لە "ھەموو قۆناغەکانی ژیانیدا" لەگەڵ ڕووسیدا بووە، لە بێشکەکەیەوە تا خاچە دارینەکەی سەر گۆڕەکەی.

پینکھام لە کاتی پشکنینی سەردەمی سۆڤیەت و لێکەوتەکانیدا لە ھەموو کاتێک وردترە. لە ڕۆژانی کۆتایی جەنگی ناوخۆدا، تایگا بوو بە پەناگەیەک بۆ ئەوانەی دژی بەلشەفیکەکان وەستانەوە، وەک پاشماوەکانی سوپای سپی و شەڕکەرە ڕەسەنەکان. کاتێک دوا یاخیبووەکان لە ساڵی ١٩٢٥دا شکستیان ھێنا، ڕژێم دەستی کرد بە ملکەچکردنی دڕندانەی چۆڵەوانییەکان و دارستانەکان. لای زۆرێک لە بەلشەفیکەکان، سروشت وەک بەربەستێک لەبەردەم پێشکەوتن دەبینرا و ڕووبەرێکی بەرفراوان بڕدرانەوە بۆ چۆڵکردنی شوێن بۆ کارگە و پڕۆژە پیشەسازییەکانی تر. زۆربەی کارەکان لەلایەن کرێکارانی زۆرەملێ لە "گۆلاگ"دا ئەنجام دەدران، کە سیستمێک بوو بۆ دانانی مرۆڤە "فەرامۆشکراوەکان" لە نزیک سەرچاوە سروشتییەکان، لەژێر بارودۆخێکی پڕ لە بێبەشیی پلان بۆ داڕێژراودا.

بەڵام ئەو وێرانکارییە بووە ھۆی نوێبوونەوەی ھۆشیاری ژینگەیی ڕووسیا، کە تەنانەت لەسایەی سەرکوتکردنی سۆڤیەتیشدا گەشەی کرد. لە سەردەمی پوتیندا، ئەو ئۆڵترا-ناسیۆنالیستانەی کە پشتگیری جەنگی ئۆکرانیایان کردووە، دارستانەکانیان وەک "کەشتی نوحی ڕووسی" و ھێمای ئیمپراتۆریەتی لەدەستچوو پیرۆز کردووە. بەڵام وەک پینکھام ئاماژەی پێدەدات، تایبەتکردنی دارستانەکان وایکرد بکەونە بەر شاڵاوی داربڕینەوەی نایاسایی لەلایەن ئۆلیگارشەکان و باندە تاوانکارییەکانەوە. گۆڕانی کەشوھەواش زیانەکانی زیاتر کرد: پینکھام ئاماژە بەوە دەکات کە ئەو ئاگرکەوتنەوانەی لە ساڵی ٢٠٢١دا ڕووسیایان وێران کرد، "گەورەتر بوون لە ھەموو ئاگرکەوتنەوەکانی تری جیھان بە سەر یەکەوە."

پینکھام بابەتێکی زۆر بەرفراوانی وەک سیبریای گرتووەتە دەست، و ھەندێک جار لێشاوی ناو و شوێن و ڕووداوەکان مرۆڤ سەرسام دەکەن، ئەو بانگەشەیەی کە دەکرێت تەواوی مێژووی ڕووسیا لە ڕێگەی دارستانەکانیەوە ببینرێت، ھەندێک جار وەک زیادەڕۆیی دەردەکەوێت. ھەموو گەشەسەندنێکی سیاسی یان کولتووری کورت نابێتەوە بۆ زانستی ڕووەکناسی، و خوازە ڕێکخەرەکە دەکرێت بەرەو سادەیی بڕوات.
لێرەدا ھەندێک نووسینی سەرنجڕاکێش دەربارەی سروشت ھەیە، ڕاپۆرتەکەی پینکھام دەربارەی ئەو توێژەرە خۆفێرخوازانەی گورگ کە لە دابڕانێکی تەواودا لە نزیک سنووری ڕووسیا و فینلەندا دەژین، بەتایبەتی زیندووە. بەڵام زۆربەی گێڕانەوەکە بە شێوەی ڕوونکردنەوە دەمێنێتەوە، و ئەو گەشتە بۆ ناوچە نیمچە جەمسەرییەکان وای لێکردم ئاواتی بینینی وردەکاری زیاتر بخوازم.

تەنانەت لە ڕووبەرە بەرفراوانەکانی ڕووسیادا، ئەو چۆڵەوانییە دەستلێنەدراوەی پینکھام باسی دەکات، دەستکەوتنی قورستر دەبێت. دوای ئەوەی لە دابڕانەکەیان ھاتنە دەرەوە، خێزانی لیکۆڤ کەوتنە بەر سەرنجی پڕ لە ستایشی خەڵکی ڕووسیا، کە وەک "گەنجینەی مرۆیی نێژراو" سەیریان دەکردن. بە تێپەڕبوونی کات، ئەندامە ڕزگاربووەکانی خێزانەکە بوونە پشتئەستوور بە یارمەتییەکانی گروپە خێرخوازییەکان. یەکێک لە ڕزگاربووە بەتەمەنەکان دوگمەی ھانا (SOS)ی پێدرابوو کە بە ئارەزووی خۆی بۆ بانگکردنی ھەلیکۆپتەرە گرانبەھاکان بەکاری دەھێنا، تەنانەت لەو کاتەی کە ئابووری دوای سۆڤیەت لە داڕماندا بوو.

پینکھام دەنووسێت، ئەوان کە ڕۆژێک دانیشتووی خۆبژێوی دارستان بوون، بوون بە کەرەستەی "وەک پێشانگایەکی مۆزەخانە، یان وەک ئەو ورچانەی پێشتر سەمایان پێ دەکرا و ئێستا گواستراونەتەوە بۆ شوێنێکی پارێزراوی ژیانی کێوی." چارەنووسی لیکۆڤەکان جەخت لەسەر سەرنجڕاکێشیی بەردەوامی دارستانی ڕووسیا دەکاتەوە و دیدگایەکی ڕۆمانسی کە ئێستا زیاتر لە خەیاڵدایە نەک لە واقیعدا.

*نووسینی جۆشوا هامەر. جۆشوا هامەر نووسەری کتێبی «لوغزی میزۆپۆتامیا)یە، ئەو هەم زانای شوێنەوارناس، سەرباز، پیاوێکی ئایینی، و پێشەنگە لە کردنەوەی کۆد و هێمای کۆنترین نووسینی جیهان.