ناکۆکییەکانی ترەمپ لەگەڵ ئەورووپا ڕوونن، پێویستە ئەورووپا بڕیار بدات چی بکات

‌

سەرچاوە/ نیۆرک تایمز
وەرگێڕانی/ وێستگەنیوز

دوای ئەوەی دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا بێزاریی خۆی بەرامبەر بە ئەورووپا دەربڕی، بڕیارە ئەمڕۆ پێنجشەممە سەرکردەکانی ئەورووپا لە برۆکسل کۆببنەوە بۆ تاوتوێکردنی هەنگاوەکانی داهاتوو.

قووڵیی ناکۆکییەکانی نێوان ترەمپ و ئەورووپا ڕۆژی چوارشەممە بە ڕوونی دەرکەوت، کاتێک بەڕێز ترەمپ لە داڤۆسی سویسرا وتارێکی پێشکەش کرد و تێیدا بێزاریی خۆی بەرامبەر بە سیاسەتەکانی کۆچبەری، یاساکانی ئەورووپا و سووربوونیان لەسەر نەدانی گرینلاند دەربڕی، ئەو دوورگەیەی کە پێداگری دەکات دەبێت ئەمریکا خاوەنی بێت.

بۆ ماوەی چەندین مانگ، ئەورووپا بەدوای وەڵامێکی دیپلۆماسیدا دەگەڕا بۆ هێورکردنەوەی قەیرانەکە. هیوایەک بۆ ئەم مەبەستە درەنگانی ڕۆژی چوارشەممە پەیدا بوو، کاتێک ترەمپ لە هەژماری خۆی لە "ترووس سۆشیاڵ" ڕایگەیاند کە ئەو و مارک ڕوتە، سکرتێری گشتیی ناتۆ، کار لەسەر ڕێککەوتنێک دەکەن کە دەکرێت کێشەی گرینلاند چارەسەر بکات، کە ناوچەیەکی خۆبەڕێوەبەری سەر بە دانیمارکە. ئەو ئاماژەی بەوەش کرد کە ئەو باجانەی پێشتر هەڕەشەی سەپاندنیانی کردبوو بەسەر وڵاتانی ئەورووپیدا لە یەکی شوباتەوە، چیتر جێبەجێ ناکرێن.

بەڵام نە ئەو و نە ناتۆ هیچ وردەکارییەکیان دەربارەی چوارچێوەی ئەو ڕێککەوتنە نەخستە ڕوو، هیچ گەرەنتییەکیش نییە کە ڕێککەوتنەکە کۆتایی پێ بێت. ئەندامێکی پەرلەمانی دانیمارک لە گرینلاند لە پۆستێکی سۆشیاڵ میدیادا گومانی لە ڕێککەوتنەکە نیشان دا و وتی کە ئەمە "سەرلێشێواوییەکی تەواو"ی دروست کردووە.

تا شەوی چوارشەممە دۆخەکە هێشتا ڕوون نەبووەوە، بەڵام یەک شت ئاشکرا بوو: لێدوانەکانی ترەمپ لە درێژەی ڕۆژەکەدا ئەوەیان نیشان دا کە ئەمریکا و ئەورووپا — کە بۆ ماوەیەکی درێژ نزیکترین هاوپەیمانی یەکتر بوون — ئێستا خاڵی هاوبەشیان کەمە.

جاکۆب فونک کیرکێگارد، توێژەری باڵا لە پەیمانگای برۆگێل لە برۆکسل، وتی: "هەرچەندە ڕەنگە چیتر بە شێوەیەکی فیزیکی لولەی دەمانچەمان لەسەر پەیوەندییەکانی نێوان هەردوو بەری ئەتڵەسی نەبێت، بەڵام هێشتا لە دۆخێکی زۆر سەختداین." هەروەها وتیشی: "ئێمە لە بنەڕەتدا ناکۆکین، بە شێوەیەک کە تەنها ڕەنگدانەوەی ئەو بەها زۆر جیاوازانەیە کە لە نێوان زۆربەی حکومەتەکانی ئەورووپا و ئیدارەی ترەمپدا هەن".

سەرکردە ئەورووپییەکان، کە زۆربەیان تووشی شۆک بوون بەهۆی هەڕەشەکانی ترەمپ بۆ دەستبەسەرداگرتنی خاکێکی خاوەن سەروەریی ئەندامێکی یەکێتیی ئەورووپا و هاوپەیمانێکی ناتۆ، دەبێت هێشتا پێکەوە بڕیار بدەن چی بکەن ئەگەر ترەمپ جارێکی تر هەڵوێستی خۆی گۆڕی، بە گشتی دەربارەی پەیوەندییەکانی نێوان هەردوو بەری ئەتڵەسی چی بکەن.
ئێوارەی ڕۆژی پێنجشەممە، سەرکردەکانی ٢٧ وڵاتەکەی یەکێتیی ئەورووپا لە برۆکسل کۆدەبنەوە بۆ تاوتوێکردنی دۆخی مەترسیداری پەیوەندییەکانی ئەورووپا لەگەڵ ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا. ڕەنگە باس لە چوارچێوەی ئەو پلانە بکەن کە ترەمپ لە پۆستەکەیدا ئاماژەی پێ کردبوو. ئەوان مشتومڕ لەسەر ئەوە دەکەن کە چۆن ڕووبەڕووی ئەم سەردەمە نوێیە و دوژمنکارانەیە ببنەوە، بەتایبەتی لە کاتێکدا ڕووسیا هێشتا جەنگ لە ئۆکرانیا بەردەوامی پێ دەدات.

ترەمپ لە کۆتایی هەفتەدا ڕایگەیاندبوو کە بە نیازە باجی ١٠٪ بخاتە سەر چەند وڵاتێکی ئەورووپی کە بەم دواییانە هێزیان ناردووە بۆ گرینلاند وەک بەشێک لە مەشقەکانی ناتۆ. هەرچەندە ئەو باجانەی ڕاگرتووە، بەڵام ڕوون نییە ئایا ئەمە بەردەوام دەبێت یان نا.

تەنها ئەگەری ئەم کارە بووە هۆی دروستبوونی شڵەژانێکی زۆر. باڵیۆزانی ئەورووپا ڕۆژی یەکشەممە بۆ کۆبوونەوەیەکی بەپەلە کۆبوونەوە و زۆرێک لە سەرکردە ئەورووپییەکان ڕاستەوخۆ پەیوەندییان بە ترەمپەوە کرد. لووتکەی ڕۆژی پێنجشەممە لە وەڵامی ئەو هەڕەشەیەدا ڕێکخراوە.

پێشبینی دەکرێت گفتوگۆکان باس لە دۆخی دوای کۆبوونەوەکەی داڤۆس بکەن، لەوانەش گفتوگۆکانی ڕوتە لەگەڵ ترەمپ. هەروەها سەرکردەکان تاوتوێی هەنگاوەکانی داهاتوو دەکەن.

تەنانەت ئەگەر کێشەی باج و مەسەلەی گرینلاندیش چارەسەر ببن، فشارە توندەکانی ترەمپ بۆ دوورگەکە و ئەو زمانەی لەم ڕۆژانە و هەفتانەی دواییدا بەرامبەر بە ئەورووپا بەکاری هێناوە، درزێکی گەورەی لە نێوان هاوبەشەکاندا نیشان داوە کە بە ئاسانی چاک نابێتەوە. ئەورووپا لەگەڵ واقیعێکی گۆڕاودا دەست و پەنجە نەرم دەکات، دوای چەندین دەیەیە کە تێیدا بۆ بازرگانی و ئاسایش پشتی بە پەیوەندییەکی جێگیر لەگەڵ ویلایەتە یەکگرتووەکان بەستبوو.

ئۆرسۆلا ڤۆن دێر لاین، سەرۆکی کۆمیسیۆنی ئەورووپا، بەیانی ڕۆژی چوارشەممە وتی: "گۆڕانکاری لە سیستەمی نێودەوڵەتیدا تەنها گۆڕانکارییەکی گەورە نییە، بەڵکو هەمیشەییە".

بەرپرسێکی باڵای ئەورووپی، کە نەیویست ناوی ئاشکرا بکرێت، داوای هێوربوونەوەی کرد و ئاماژەی بەوە کرد کە ترەمپ بەم دواییانە هەڕەشەی سزادانی هەر وڵاتێکی کردبوو کە بازرگانی لەگەڵ ئێران بکات، بەڵام تا ئێستا ئەوەی نەکردووە. ئەو وتی وانەکە ئەوەیە کە پێویستە ئەورووپا ئامادە بێت بەڵام پەلە نەکات لە کاردانەوە و زیادکردنی گرژییەکان لەگەڵ هاوپەیمانێکی سەرەکی و فشار بۆ دیپلۆماسی بکات. بۆ ئەو مەبەستە، وتی دەبێت یەکێتییەکە ئامادەی تۆڵەسەندنەوە بێت — بۆ ئەوەی کارتی فشاری هەبێت — بەڵام نابێت بێ هۆکار کاردانەوەی هەبێت.

یەکێتیی ئەورووپا پێشتر لیستێکی ئامادە کردووە کە کاڵای ئەمریکی بە بڕی ٩٣ ملیار یۆرۆ (١٠٧ ملیار دۆلار) لەخۆ دەگرێت و ئامادەیە دوای ٦ی شوبات باجی تۆڵەسەندنەوەیان بخاتە سەر. ئەم لیستە ساڵی ڕابردوو لە وەڵامی جەنگی بازرگانیی پێشووی ترەمپدا کۆتایی پێ هاتبوو و بە شێوەیەکی ئۆتۆماتیکی جێبەجێ دەکرێت مەگەر بەرپرسانی یەکێتیی ئەورووپا هەنگاوی پێشوەختە بنێن بۆ ڕاگرتنی، ئەمەش دەبێتە یەکەم هەنگاوی سروشتی ئەگەر تۆڵەسەندنەوە پێویست بێت.

ترەمپ لە وتارەکەیدا لە ڕۆژی چوارشەممەدا، وەک هەمیشە قسەی توندی بەرامبەر ناتۆ هەبوو و ئیدیعای کرد کە هاوپەیمانانی ناتۆ نایەن بە دەم ویلایەتە یەکگرتووەکانەوە ئەگەر هێرشی بکرێتە سەر. بەڵام تەنها جارێک کە ماددەی پێنجەمی پەیماننامەی ناتۆ (پەیمانی بەرگریی بەکۆمەڵ) بەکارهێنرابێت، بۆ یارمەتیدانی ئەمریکا بوو دوای هێرشەکانی ١١ی سێپتەمبەری ٢٠٠١.

هێزەکانی ناتۆ بۆ ماوەی دە ساڵ لە ئەفغانستان لەگەڵ سەربازە ئەمریکییەکان جەنگان، و خودی دانیمارک ڕێژەی کوژراوانی سەربازەکانی لە ئەفغانستان بەپێی ژمارەی دانیشتووان زیاتر بوو لە ئەمریکا.

لەگەڵ ئەوەشدا، لە داڤۆس، مارک ڕوتە ستایشی ترەمپی کرد بۆ فشارخستنە سەر وڵاتانی ئەندام بۆ ئەوەی زیاتر بودجە بۆ بەرگریی خۆیان خەرج بکەن، کە ئەمەش هاوپەیمانییەکەی بەهێزتر کردووە. کاتێک لێی پرسرا ئایا دەتوانێت ناتۆ بەبێ ئەمریکا وێنا بکات، بە کورتی وتی: "نەخێر." وتیشی: "ویلایەتە یەکگرتووەکان بەهێزترین وڵاتی سەر زەوییە و سەرۆکی ئەمریکا ڕێبەری جیهانی ئازادە، و ناتوانیت وێنای ناتۆ بکەیت بەبێ ئەوەی ڕێبەری جیهانی ئازاد بەشێکی سەرەکی بێت لەو ڕێکخراوەدا."

هەروەها ڕوتە باسی لە گرنگترین کێشەی ئەمنیی ئەورووپییەکان کرد، کە ئەویش دەستدرێژییەکانی ڕووسیایە بۆ سەر ئۆکرانیا، کە ڕێک لەسەر سنوورەکانی یەکێتیی ئەورووپایە، نەک دوورگەیەکی بەستووی ناوچەی جەمسەری باکوور. ڕوتە وتی: "مەترسییەکە لێرەدا ئەوەیە کە ئێمە بێگومان سەرنجمان لەسەر گرینلاندە، چونکە دەبێت دڵنیا بین ئەو کێشەیە بە شێوەیەکی دۆستانە چارەسەر دەبێت، بەڵام ئۆکرانیا دەبێت لە پێشینەی کارەکانمان بێت و دواتر دەتوانین هەموو کێشەکانی تر،چارەسەر بکەین.

شیکاری هەواڵ
ستیڤن ئێرلانگەر پەیامنێری سەرەکیی دیپلۆماسییە لە ئەورووپا و بنکەکەی لە بەرلینە. ئەو لە زیاتر لە ١٢٠ وڵاتەوە ڕاپۆرتی ئامادە کردووە.*
جینا سمیالێک بەرپرسی نووسینگەی ڕۆژنامەی تایمزە لە برۆکسل.