ترەمپ 'گۆڕینی ڕژێم' بە شێوەیەکی نوێ پێناسە دەکات لە شەڕی ئێراندا

شرۆڤەی: ئێدوارد وۆنگ
سەرچاوە: نیویۆرک تایمز
وەرگێڕانی:وێستگەنیوز

گۆڕینی ڕژێم لە ئێران ڕوویداوە. یان ڕووی نەداوە. ئەوە ئامانجێکی شەڕەکەیە. جگە لەوەی کە نییە.

ئەمانە هەندێک لەو پەیامە سەرگێژکەرانەن کە لە ڕۆژانی ڕابردوودا لە سەرۆک ترەمپ و یاریدەدەرەکانیەوە هاتوون. دەستەواژەی "گۆڕینی ڕژێم" ئەم هەفتەیە وەک فڕۆکە جەنگییەکان کە بە ئاسمانی کەنداوی فارسدا دەسووڕێنەوە، لەسەر زاران بووە.

بەڵام وا دیارە ناکۆکی لە نێوان بەرپرسانی باڵای ئیدارەکەدا هەبێت لەسەر ئەوەی مەبەست لەو دەستەواژەیە چییە، یان ئایا وڵاتە یەکگرتووەکان و ئیسرائیل لە ماوەی چوار هەفتەی شەڕی دژی ئێراندا دەستیان کەوتووە یان نا.

پیت هێگسێت، وەزیری بەرگری، لە کۆنگرەیەکی ڕۆژنامەوانیدا ڕۆژی سێشەممە ڕاگەیاندنێکی بێ ئەملاولای دەربارەی حکومەتی ئێران دا: "ئەم ڕژێمەی ئێستا نوێیە، چونکە گۆڕینی ڕژێم ڕوویداوە، دەبێت لەوەی پێشوو ژیرتر بێت. سەرۆک ترەمپ ڕێککەوتن دەکات. ئەو ئامادەیە."

پێناسەیەکی باوی گۆڕینی ڕژێم بریتییە لە گۆڕانکارییەکی زۆرەملێی حکومەت یان سەرکردایەتی کە دەبێتە هۆی گۆڕانکاریی پێکهاتەیی سیاسەت و حوکمڕانیدا. لە ئێراندا، بەڵام ئێستا سەرکردایەتییەکی تیۆکراتی (ئایینی) کە دیکتاتۆر و دژە ئەمریکییە و بەردەوامە لە هەڵگیرساندنی شەڕ لە شوێنی خۆی ماوەتەوە.

ڕۆژی دووشەممە، مارکۆ ڕوبیۆ، وەزیری دەرەوە، کە هاوکات ڕاوێژکاری ئاسایشی نەتەوەیی سەرۆکیشە، لە چاوپێکەوتنێکدا لەگەڵ کەناڵی ABC News گومانی خۆی دەربڕی لەوەی ئایا بەڕاستی هیچ شتێک لە ئێران گۆڕاوە یان نا.

ئەو وتی: "ئەو کەسانەی سەرکردایەتییان دەکەن، ئەم ڕژێمە ئایینییە، کە کێشەکەیە. ئەگەر ئێستا کەسانی نوێ لە دەسەڵاتدا بن کە دیدگایەکی عاقڵانەتریان بۆ داهاتوو هەبێت، ئەوە هەواڵێکی باش دەبێت بۆ ئێمە، بۆ ئەوان و بۆ هەموو جیهان. بەڵام دەبێت ئامادەش بین بۆ ئەو ئەگەرە، ڕەنگە تەنانەت ئەگەرێکی زۆریش بێت، کە وا نەبێت."

دواتر، لە کاتی قسەکردن بۆ کەناڵی جەزیرە، بەڕێز ڕوبیۆ ئەوەی ڕوون کردەوە کە تێکشکاندنی چەکەکانی ئێران گرنگ بووە چونکە سەرکردایەتی ئێستا، یان ڕژێمە نوێیەکە، وەک بەڕێز هێگسێت ناوی دەبات، نەیارە.

ڕوبیۆ وتی: "پێم وایە باشترین ڕێگە بۆ سەقامگیری، بە لەبەرچاوگرتنی ئەو کەسانەی لە ئێران لە دەسەڵاتدان، تێکشکاندنی توانای ئێرانییە لە داهاتوودا بۆ هەڵدانی ئەم مووشەک و درۆنانە دژی ژێرخان و دانیشتوانی مەدەنی،" ئەمەش وەک ئاماژەیەک بۆ ئامانجە ئەگەرییەکان لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست.
ئەو ئاماژەی بەوەش کرد کە "ئامانجەکانمان لێرەدا هەر لە سەرەتاوە پەیوەندییان بە سەرکردایەتییەوە نەبووە".

بەڵام بەڕێز ترەمپ لە ٢٨ی شوباتدا شەڕەکەی دەستپێکرد بە هەماهەنگی لەگەڵ ئیسرائیل بۆ ئەنجامدانی هێرشێک کە بووە هۆی کوژرانی ئایەتوڵڵا عەلی خامنەیی، ڕێبەری باڵای ئێران و بەرپرسانی دیکەی باڵا. چەند کاتژمێرێک دواتر، داوای لە ئێرانییەکان کرد کە حکومەتەکەیان بڕوخێنن کاتێک بۆردومانەکە وەستا. ئەو ڕاپەڕینەی کە سەرکردەکانی ئیسرائیل بەڵێنیان بە بەڕێز ترەمپ دابوو، بەدی نەهات، بەڵام سەرۆک دەڵێت ئەرکی گۆڕینی ڕژێم کۆتایی هاتووە.

لە ڕاستیدا، ئەو وتی کە وڵاتە یەکگرتووەکان ئەوەندە سەرکەوتوو بووە کە نەک تەنها یەک، بەڵکو کۆتایی بە دوو ڕژێمی ئێران هێناوە.

بەڕێز ترەمپ ڕۆژی یەکشەممە لەناو فڕۆکەی "ئێرفۆرس وەن" بە ڕۆژنامەنووسانی ڕاگەیاند: "ئێمە گۆڕینی ڕژێممان هەبووە، ئەگەر سەیری بکەن، چونکە یەکێک لە ڕژێمەکان لەناوچوو، تێکشکا. هەموویان مردوون. ڕژێمی دووەمیش زۆربەیان مردوون. و ڕژێمی سێیەم، ئێمە مامەڵە لەگەڵ کەسانێکی جیاواز دەکەین لەوەی کە پێشتر کەس مامەڵەی لەگەڵ نەکردوون. ئەوە گروپێکی تەواو جیاوازن. بۆیە من ئەوە بە گۆڕینی ڕژێم دادەنێم".

بۆ جەختکردنەوە لەسەر ئەم خاڵە، وتی: "گۆڕینی ڕژێم پێویستییەکی حەتمییە، بەڵام پێم وایە ئێمە بە شێوەیەکی ئۆتۆماتیکی هەمانە".

دوانیوەڕۆی ڕۆژی سێشەممە، سەرۆک دووپاتی کردەوە کە ئەو دوو ڕژێمی ئێرانی یەک لە دوای یەکی "لەناو بردووە".

قسەکانی بەڕێز ترەمپ دەربارەی لەناوبردنی دوو ڕژێم وەک ئاماژەیەک بۆ هێرشە سەرەتاییەکان دەردەکەوت کە بووە هۆی کوژرانی خامنەیی و بەرپرسانی دیکەی باڵا و هەروەها برینداربوونی کوڕەکەی، موجتەبا خامنەیی، کە دواتر لەلایەن گروپێک لە پیاوانی ئایینییەوە وەک ڕێبەری نوێی باڵای ئێران دەستنیشانکرا. بەرپرسانی ئێران و ئیسرائیل دەڵێن کوڕەکەی بریندار بووە و لە کاتی شەڕەکەدا لە شوێنە گشتییەکان دەرنەکەوتووە.

خامنەیی کوڕ بە هاوپەیمانێکی توندڕەوی باڵێکی بەهێزی سوپای ئێران، سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی، دادەنرێت. حکومەتی تاران بەڵێنی بەرگری دەدات و بەردەوامە لە شەڕکردن لەگەڵ وڵاتە یەکگرتووەکان، ئیسرائیل و هاوبەشە عەرەبەکان، و ڕێگریکردن لە گواستنەوەی وزە لە گەرووی هورمز، کە ئابووری جیهانی پەکخستووە.

کەریم سادجادپوور، لێکۆڵەری کاروباری ئێران لە دامەزراوەی کارنێگی بۆ ئاشتی نێودەوڵەتی لە واشنتۆن، وتی: "لە ئێران گۆڕانکاری لە کەسەکاندا ڕوویداوە، نەک گۆڕینی ڕژێم. پیاوی جیاواز بە هەمان ئایدۆلۆژیاوە".

قسەکانی بەڕێز ترەمپ دەربارەی گۆڕینی ڕژێم ئاوەکەی لێڵ کردووە. بەڵام کردەوە سەربازییەکانی و شەڕی ئابووری زۆرەملێی دژی چەند وڵاتێک — ئێران، ڤەنزوێلا و کوبا — تا ئێستا ئامانجیان بڕینی سەری سەرکردایەتییە بۆ ئەوەی کەسێک بخەنە سەر دەسەڵات کە مل بدات بۆ داواکارییەکانی ئەمریکا، نەک ئەنجامدانی گۆڕانکارییەکی بنەڕەتی لە سیستەمی سیاسییدا.

ئامانجی سەرۆک دروستکردنی وڵاتی پاشکۆیە لە ڕێگەی ناچارکردنی ڕژێمەکان بە پابەندبوون، کە بەشێکە لە پڕۆژەیەکی گەورەتر بۆ زیندووکردنەوەی ئیمپراتۆریەت. ئەو بەردەوام باس لە نموونەیەک دەکات: دەستێوەردانی سەربازی توندوتیژانەی ئەمریکا لە ڤەنزوێلا لە مانگی یەکدا بۆ دەستگیرکردنی نیکۆلاس مادورۆ، سەرۆکی وڵاتەکە، و دانوستانەکانی دواتری ترەمپ لەسەر نەوت و پرسەکانی دیکە لەگەڵ سەرۆکی کاتی، دێلسی ڕۆدریگێز، کە وەک مادورۆ چەپێکی توندڕەوە.

کارۆلین لیڤیت، وتەبێژی کۆشکی سپی، لە کۆنگرەیەکی ڕۆژنامەوانیدا ڕۆژی دووشەممە وتی کە وڵاتە یەکگرتووەکان و ئیسرائیل ناچار بوون خامنەیی باوک و هەندێک لە یاریدەدەرەکانی بکوژن دوای ئەوەی دەرکەوت کە دیپلۆماسی لەگەڵیاندا زۆر قورسە. ئەو وتی ئەو سەرکردانەی پێشوو "ئێستا چیتر لەسەر هەسارەی زەوی نین، چونکە درۆیان لەگەڵ وڵاتە یەکگرتووەکان کرد و لە دانوستانەکاندا کاتیان کوشت، ئەوەش بۆ سەرۆک قبوڵنەکراو بوو، هەر بۆیە زۆرێک لە سەرکردەکانی پێشوو کوژران."

شانازییەکانی ترەمپ بە ئەنجامدانی ئەوەی کە ناوی دەنێت گۆڕینی ڕژێم، تا ڕادەیەک نوێیە. لە ساڵی ٢٠١٦دا، کاتێک کاندید بوو بۆ سەرۆکایەتی، ڕەخنەی لە "شەڕە هەمیشەییە" بێسوودەکانی ئەمریکا لە عێراق و ئەفغانستان دەگرت و دەیوت "دەبێت سیاسەتی شکستخواردووی نەتەوەسازی و گۆڕینی ڕژێم واز لێ بهێنین." لە مانگی ئایاردا، وتارێکی لە سعودیە پێشکەش کرد و تێیدا وتی "لە کۆتاییدا، ئەوانەی بەناو نەتەوەساز بوون، زۆر زیاتر لەوەی وڵات دروست بکەن، وڵاتیان وێران کرد، و دەستێوەردەرەکان دەستیان خستە ناو کۆمەڵگا ئاڵۆزەکانەوە کە تەنانەت لێشیان تێنەدەگەیشتن".

سەرەڕای پەنابردنی بۆ شەڕ و توندوتیژی سەربازی، غەریزەی ترەمپ بۆ دوورکەوتنەوە لە پابەندکردنی وڵاتە یەکگرتووەکان بە گۆڕینی تەواوەتی وڵاتە نەیارەکان، وا دیارە تا ئێستا بەردەوامە.

قسەکانی ئەم هەفتەیەی سەرۆک کە جەخت لەوە دەکاتەوە کە بڕینی سەری سەرکردایەتی وەک گۆڕینی ڕژێم وایە، دەکرێت وەک هەوڵێک بۆ سەرلەنوێ پێناسەکردنەوەی ئەو دەستەواژەیە لێک بدرێتەوە بۆ ئەوەی بتوانێت بڵێت ئامانجی سەرەتایی شەڕەکەی بەدی هاتووە.

ڕۆزماری کیلانیک، بەڕێوەبەری بەرنامەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لە دامەزراوەی "Defense Priorities" لە واشنتۆن، وتی: "ئیدارەکە بە گشتی وا دیارە لە گۆڕینی ڕژێمی قووڵ وەک ئامانجێکی شەڕەکە دوور دەکەوێتەوە. شەڕێکی ڕاستەقینەی گۆڕینی ڕژێم لە ئێران پێویستی بە هێزی زەمینی دەبێت و بە ژمارەیەکی زۆر و ترەمپ بە ژیرییەوە نایەوێت خۆی بەو ئاستە لە هەوڵدان پابەند بکات کاتێک تێچوو و مەترسییەکان زۆر زیاترن لە سوودەکان."

*وێستگەنیوز ئەم بابەتەی وەک خۆی وەرگێڕاوە.

PM:02:42:01/04/2026

ئه‌م بابه‌ته 320 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌

لێرەوە کۆمێنت بنوسە لە فەیسبوک دەردەکەوێت