چۆن دەتوانرێت ماددە ئەتۆمییەکانی ئێران بەدەستبهێنرێت؟

نووسینی: ئەندرۆ وێبەر
سەرچاوە: نیویۆرک تایمز
وەرگێڕانی: وێستگەنیوز

لەدوای ئەوەی وڵاتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا و ئیسرائیل نوێترین هەڵمەتی بۆمبارانکردنیان لە ئێران دەستپێکرد، سەرۆک ترامپ باسی لە ئۆپەراسیۆنێکی سەربازی خێرا کرد بۆ پاراستن یان لەناوبردنی یۆرانیۆمی زۆر دەوڵەمەندکراوی ئێران.

من زیاتر لە دوو دەیە بەسەرم برد لە دەرهێنانی ماددەکانی چەکسازی ئەتۆمی لە ناوچە ناسەقامگیرەکانی جیهان. بەڵام نزیکە لە مەحاڵەوە کە هێزە تایبەتەکانی ئەمریکا و ئیسرائیل لە وڵاتی دوژمندا بنیشنەوە و بە ئاسانی ماددە ئەتۆمییەکانی ئێران دەربهێنن یان لەناوی ببەن. بۆ دڵنیابوون لەوەی کە یۆرانیۆمی زۆر دەوڵەمەندکراوی دەستنیشان بکرێت و یان لە ناو ببرێت، پێویستی بە بوونێکی سەربازی گەورە و درێژخایەن لەسەر زەوی، یان هاوکاری حکومەتی ئێران دەبێت.

زانینی سروشتی ماددە ئەتۆمییەکان و شوێنەکانیان زۆرجار مانگێک دیپلۆماسی دەخایەنێت. لە کازاخستان، ماوەیەکی کەم دوای ڕووخانی یەکێتی سۆڤیەت، دەبوو بچمە گەشتێکی ڕاوکردنی ئاسک لە چیاکانی ئاڵتای لەگەڵ ڤیتالی مێت، بەڕێوەبەری کارگەیەک کە ماددەی ناوکیی تێیدا هەڵگیرابوو. من پەیوەندیم لەگەڵیدا دروستکرد لە دانیشتنەکانی گەرماوی ڕووت و بە خواردنەوەی ویسکی وایڵد تێرکی. دوای چەند هەفتەیەک، دوای ئەوەی متمانەی ڤیتالیم بەدەستهێنا، عەقیدێکی پێشووی کەی جی بی، منی برد بۆ پیاسەیەک لە حەوشەیەکی بەفراوی دەرەوەی ئەلماتی، ئەو نامەیەکی ڤیتالی پێدام کە نووسرابوو، "U 235, 90%, 600 kg." ئەمە بەو واتایە بوو کە ڤیتالی کۆگایەکی یۆرانیۆمی هەبوو، کە بە ڕێژەی 90% دەوڵەمەند کرابوو لە توخمە زۆر دابەشبووەکەی، بەشی نزیکەی دوازدە چەکی ئەتۆمی.

دوای وەرگرتنی مۆڵەت لە سەرۆکی کازاخستان بۆ پشکنینی ماددەکە، وەزارەتەکانی بەرگری و وزە دەبوو مانگێک پلاندانانی ورد ئەنجام بدەن. ئەمەش نزیکەی شەش هەفتەی خایاند، تەنانەت لەگەڵ تیمێک لە پسپۆڕانی ئەمریکیلەگەڵ کارمەندانی کارگەدا کاردەکرد، بۆ پاکەتکردنی ماددە دابەشبووەکە بۆ گواستنەوەی سەلامەت پێش ئەوەی بە فڕۆکەی بارهەڵگری C-5 Galaxy ی هێزی ئاسمانی بیگوازنەوە. ئێمە حکومەتێکی تا ڕادەیەک هاوکارمان لەسەر زەوی هەبوو، بەڵام کارە لۆجستییەکان تەنها کاتیان دەویست.

بۆ ماوەی 20 ساڵ دوای ئەم ڕووداوە، من بەشدار بووم لە ئۆپەراسیۆنی هاوشێوە بۆ لابردنی ماددە ئەتۆمییەکان لە جۆرجیا، فڕۆکەی MiG-29 ی توانای ئەتۆمی لە مۆڵدۆڤا، 1,300 تۆن ماددەی چەکی کیمیایی لە سوریا و ئەرکەکانی تر بۆ گواستنەوە یان لەناوبردنی پێکهاتەکانی پرۆگرامەکانی چەکی کۆمەڵکوژ. هەموویان پێویستیان بە پلاندانانی ورد، چارەسەرکردنی کێشەکان و دیپلۆماسی هاوبەش بوو.

باشترین خەمڵاندنەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە ئێران زیاتر لە 400 کیلۆگرام یۆرانیۆمی 60% دەوڵەمەندکراوی هەیە، زۆربەی لە دامەزراوە ئەتۆمییەکەی نزیک شاری ئیسفەهانی ناوەڕاستی ئێران هەڵگیراوە، لە کۆمەڵگەیەکی تونێلی لەژێر زەویدا قووڵ نێژراوە. ئەزموونی من پێم دەڵێت کە لابردنی ئەو ماددەیە لە ئیسفەهان، و هەر شتێکی پەیوەندیدار کە لە شوێنەکانی تردا هەڵگیراوە، زۆر قورس دەبێت بەبێ حکومەتێکی هاوکار. وڵاتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا و ئیسرائیل یەکەی ئۆپەراسیۆنی تایبەتی نائاسایی بەتوانایان هەیە. بەڵام ئەوان تەنها دەتوانن کارەکان بە خێرایی ئەنجام بدەن.

کاتێک فەرماندەیی ناوەندی و سەرۆک ئەرکانی هاوبەش بژاردەکانی مامەڵەکردن لەگەڵ چەکە کیمیاییەکانی سوریا لە ساڵی 2012 هەڵسەنگاند، ئەوان خەمڵاندیان کە پاراستنی چەندین شوێن لەوێ پێویستی بە 75,000 کارمەندی سەربازی دەبێت. ئۆپەراسیۆنێکی ئەگەری ئێران جیاواز دەبێت لەوەی کە لە سوریا و شوێنەکانی تردا ڕووبەڕووی بووینەوە. ماددەی ئەتۆمی پێویستی بە مامەڵەکردنی جیاواز هەیە وەک لە ماددە کیمیاییەکان. زانیاری هەواڵگری ئەمریکا لەسەر کۆگای چەکەکانی ئێران و ئامادەکارییەکان بۆ پاراستنی، لەوانەیە باشتر پەرەی پێدرابێت لەوەی کە لە کازاخستان لە ساڵانی نەوەدەکاندا هەمانبوو. ئێران هێشتا لەلایەن دەوڵەتێکی سەقامگیر و ناوەندگەرەوە کۆنترۆڵ دەکرێت؛ ئەمە ژینگەیەک نییە کە بەڕێوەبەرانی کارگە نادیارەکان بتوانن وەک فرۆشیارانی یۆرانیۆم بە کەمێک یان هیچ چاودێرییەکەوە کار بکەن.

بەڵام هەر ئۆپەراسیۆنێک ئاستەنگی ناوازەی هەیە. لانیکەم هەندێک لە یۆرانیۆمی زۆر دەوڵەمەندکراوی ئێران لە بتڵی گازدا هەیە کە بەشی ئەوەندە بچووکە کە بگوازرێتەوە یان لانیکەم وا بوو، پێش ئەوەی وڵاتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا و ئیسرائیل لە ئۆپەراسیۆنی چەکوشی نیوەشەودا لە مانگی حوزەیرانی ڕابردوودا شوێنی ئیسفەهان بۆمباران بکەن. هەر قتوویەکی دزەکەر گازی ژەهراوی تیشکدەر دەردەکات. تیمی ئەمریکی لەوانەیە پێویست بێت بیانپێچێتەوە بۆ گواستنەوە بۆ وڵاتێکی سێیەم، کە لەوێ ماددەکە دەتوانرێت دووبارە پاکەت بکرێتەوە.

ئێرانییەکان چەندین ساڵیشیان هەبووە بۆ پلاندانان بۆ هێرشێکی ئەگەری لەسەر کۆگاکانی ئەتۆمییان، و هیچ کەسێک نازانێت چییان لە ئیسفەهان و شوێنەکانی تردا ئامادەکردووە بۆ پووچەڵکردنەوەی هێزێکی دەرهێنانی خێرا.

تەنانەت ئەگەر قتووەکان هێشتا تەواو بن و ڕێوشوێنەکانی ئێران کەم بن، وڵاتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا و ئیسرائیل لە مانگی حوزەیرانی ڕابردوودا هێرشیان کردە سەر دەروازەکانی تونێلەکانی ئیسفەهان. وادیارە ئێرانییەکان لەو کاتەوە لە شوێنەکەدا هەڵکۆڵینیان کردووە. بەڵام زۆر قورسە بزانرێت چەند هەڵکۆڵینی زیاتر پێویست دەبێت بۆ دەرهێنانی هەموو ماددە ئەتۆمییەکان ، لەوانەیە چەند ڕۆژ یان هەفتەیەک، کە لەو ماوەیەدا هێزێکی زەوینی گەورە لەگەڵ پشتیوانی بەردەوامی ئاسمانی پێویست دەبێت بۆ پاراستنی شوێنەکە لە دژی هێرشەکانی ئێران.

باشترین ڕێگا بۆ مامەڵەکردن لەگەڵ یۆرانیۆمی زۆر دەوڵەمەندکراوی ئێران ئەوەیە کە بە شێوەیەکی ڕێکوپێک لە کاتی ئاشتیدا و لەژێر چاودێری نێودەوڵەتی تونددا لە وڵاتەکە دەربهێنرێت. داواکردنی ئۆپەراسیۆنێکی لەم شێوەیە دەتوانێت مەرجێک بێت بۆ ئاگربەست لەگەڵ ئێران، یان کارەکە دەتوانرێت بە بێدەنگی ئەنجام بدرێت بە ڕێککەوتنی حکومەتێکی ئێرانی نەرمتر لە داهاتوودا.

دەستبەسەردا گرتن یان لەناوبردنی ماددە ئەتۆمییەکانی ئێران باشترین ڕێگایە بۆ ڕێگریکردن لە وڵاتەکە لە بەرهەمهێنانی چەکی ئەتۆمی یان، ئەگەر ڕژێمی ئێران ڕووخا، بۆ ڕێگریکردن لەوەی کە کەسانی تر ماددەکە بەدەستبهێنن. ئامانجی جەنگی ئەمریکا دەبێت دروستکردنی ئەو بارودۆخانە بێت کە ئەمە تێیدا ڕووبدات.

بەڕێز وێبەر لە ساڵانی 2009 بۆ 2014 یاریدەدەری وەزیری بەرگری بووە بۆ پرۆگرامە ئەتۆمی، کیمیایی و بایۆلۆژییەکان.

*وێستگەنیوز ئەم بابەتەی وەک خۆی وەرگێڕاوە.

PM:02:45:29/03/2026

ئه‌م بابه‌ته 376 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌

لێرەوە کۆمێنت بنوسە لە فەیسبوک دەردەکەوێت