لە قووڵایی چیاکانی چیندا، بووژانەوەیەکی ئەتۆمی بەدیار دەکەوێت

وێستگه‌نیوز –

وێنە سەتەلایتییەکانی دامەزراوە ئەتۆمییە نهێنییەکان، هەوڵەکانی پەکین بۆ فراوانکردنی جبەخانەکەی نیشان دەدەن، ڕێک لەو کاتەی کە دوایین بەربەستە جیهانییەکانی سەر چەکە ئەتۆمییەکان لەناو دەچن.

نووسینی: کریس بەکڵی و ئاگنیس چانگ
سەرچاوە: نیویۆرکتایمز
وەرگێڕانی: وێستگەنیوز

لە دۆڵە چڕ و تەمومژاوییەکانی باشووری ڕۆژئاوای چین، وێنە سەتەلایتییەکان پەرەسەندنی خێرای توانای ئەتۆمی وڵاتەکە دەردەخەن، هێزێک کە بۆ سەردەمێکی نوێی ڕکابەریی زلهێزەکان داڕێژراوە.

یەکێک لەو دۆڵانە بە "زیتۆنگ" ناسراوە لە پارێزگای سیچوان، کە ئەندازیاران خەریکی دروستکردنی پەناگە و شوورەی نوێن. کۆمەڵە تەلارێکی نوێ کە پڕە لە بۆری، ئاماژە بەوە دەکات کە دامەزراوەکە مامەڵە لەگەڵ ماددە زۆر مەترسیدارەکاندا دەکات.

دۆڵێکی تر شوێنی دامەزراوەیەکی خاوەن دوو پەرژینە کە بە "پینگتۆنگ" ناسراوە، کە شارەزایان پێیان وایە چین لەوێ ناوکە پڕ لە پلاتۆنیۆمەکانی کڵاوە ئەتۆمییەکان دروست دەکات. پێکهاتە سەرەکییەکە، کە تاوەرێکی هەواگۆڕکێی ٣٦٠ پێی بەسەریدا زاڵە، لە ساڵانی ڕابردوودا بە کونەهەوا و بڵاوکەرەوەی گەرمی نوێ نۆژەن کراوەتەوە. بیناسازی زیاتریش لە تەنیشتییەوە لە دەستپێکردندایە.

لە سەرووی دەروازەی دامەزراوەی پینگتۆنگ، دروشمێکی ناسراوی شی جینپینگ، ڕێبەری چین، بە پیتگەلێکی ئەوەندە گەورە نووسراوە کە لە بۆشایی ئاسمانەوە دەبینرێن: "وەفادار بمێنەرەوە بۆ دۆزی دامەزراندن و هەمیشە ئەرکەکەمان لە یاد بێت."

ئەمانە لەنێو چەندین شوێنی نهێنی پەیوەندیدار بە ئەتۆمن لە پارێزگای سیچوان کە لە ساڵانی ڕابردوودا فراوان کراون و پەرەیان پێدراوە.

پەرەپێدانی ئەتۆمی چین هەوڵەکان بۆ زیندووکردنەوەی کۆنترۆڵی چەک لە جیهاندا ئاڵۆز دەکات، دوای بەسەرچوونی دوایین پەیماننامەی چەکی ئەتۆمی لەنێوان ویلایەتە یەکگرتووەکان و ڕووسیا. واشنتۆن دەڵێت هەر ڕێککەوتنێکی جێگرەوە دەبێت چینیش پابەند بکات، بەڵام پەکین هیچ ئارەزوویەکی نیشان نەداوە.

ڕێنی بابیارز، شارەزای هەواڵگری جوگرافی کە وێنە سەتەلایتییەکان و بەڵگە بینراوەکانی تری شوێنەکانی شیکردۆتەوە و دۆزینەوەکانی لەگەڵ ڕۆژنامەی نیویۆرک تایمز بەش کردووە، دەڵێت: "ئەو گۆڕانکارییانەی لەسەر زەوی لەم شوێنانەدا دەیانبینین، لەگەڵ ئامانجە فراوانەکانی چین بۆ بوون بە زلهێزێکی جیهانی دەگونجێن. چەکی ئەتۆمی بەشێکی دانەبڕاوە لەوە."
ئەو هەر شوێنێکی ئەتۆمی لە سەرانسەری چیندا بە پارچەیەکی مۆزایک چواند کە کاتێک وەک گشتێک دەبینرێت، شێوازێکی گەشەی خێرا نیشان دەدات. وتیشی: "گەشەسەندن لە هەموو ئەم شوێنانەدا هەبووە، بەڵام بە شێوەیەکی گشتی، ئەو گۆڕانکارییە لە ساڵی ٢٠١٩وە خێراتر بووە."

لەژێر زەوی
فراوانبوونی ئەتۆمی چین بووەتە سەرچاوەیەکی پەرەسەندنی گرژی لەگەڵ ویلایەتە یەکگرتووەکان. تۆماس جی دینانۆ، بریکاری وەزارەتی دەرەوە بۆ کاروباری کۆنترۆڵی چەک و ئاسایشی نێودەوڵەتی، ئەم مانگە بە ئاشکرا چینی تۆمەتبار کرد بە ئەنجامدانی "تاقیکردنەوەی تەقینەوەی ئەتۆمی" بە نهێنی، بە پێچەوانەی ڕاگرتنی تاقیکردنەوەکان لە ئاستی جیهاندا. پەکین ئەو بانگەشەیەی وەک ناڕاست ڕەتکردۆتەوە، و شارەزایانیش مشتومڕیان کردووە لەسەر ئەوەی بەڵگەکان بۆ قسەکانی بەڕێز دینانۆ تا چەند بەهێزن.

بەپێی دوایین خەمڵاندنی ساڵانەی پنتاگۆن، چین تا کۆتایی ساڵی ٢٠٢٤ زیاتر لە ٦٠٠ کڵاوەی ئەتۆمی هەبووە و لەسەر ڕێڕەوێکە تا ساڵی ٢٠٣٠ بگاتە ١٠٠٠ کڵاوە. ماتیۆ شارپ، بەرپرسی پێشووی وەزارەتی دەرەوە کە ئێستا لێکۆڵەرە لە سەنتەری سیاسەتی ئاسایشی ئەتۆمی لە پەیمانگای تەکنەلۆژیای ماساچووسێت (MIT)، دەڵێت کۆگای چین زۆر بچووکترە لەو چەندین هەزارەی کە لەلایەن ویلایەتە یەکگرتووەکان و ڕووسیاوە هەڵگیراون، بەڵام گەشەکردنەکەی هێشتا جێگەی نیگەرانییە.

ئەو وتی: "پێم وایە بەبێ دیالۆگێکی ڕاستەقینە لەسەر ئەم بابەتانە، کە نیمانە، زۆر قورسە بڵێین بەرەو کوێ دەچێت، و ئەوەش بۆ من مەترسیدارە، چونکە ئێستا ئێمە ناچارین کاردانەوەمان هەبێت و پلانەکانمان لەسەر بنەمای خراپترین لێکدانەوە بۆ هێڵێکی پەرەسەندنی جێگەی نیگەرانی دابڕێژین."

شوێنەکانی سیچوان شەش دەیە لەمەوبەر وەک بەشێک لە "بەرەی سێیەم"ی ماو تسی تۆنگ دروستکران، پڕۆژەیەک بۆ پاراستنی تاقیگە و کارگەکانی بەرهەمهێنانی چەکی ئەتۆمی چین لە هێرشەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان یان یەکێتی سۆڤیەت.

دەیان هەزار زانا، ئەندازیار و کرێکار بە نهێنی کاریان کرد بۆ هەڵکۆڵینی ناوچە شاخاوییەکان، کە دواتر دانی بی ستیڵمان، زانایەکی ئەتۆمی ئەمریکی کە سەردانی ناوچەکەی کردبوو، لە کتێبێکدا بە هاوبەشی ناوی نا "ئیمپراتۆریەتێکی ئەتۆمی ناوخۆیی."

کاتێک گرژییەکانی چین لەگەڵ واشنتۆن و مۆسکۆ لە هەشتاکانی سەدەی ڕابردوودا کەم بووەوە، زۆرێک لە دامەزراوە ئەتۆمییەکانی "بەرەی سێیەم" داخران یان بچووک کرانەوە، و زۆرجار زاناکانیان گواسترانەوە بۆ تاقیگەیەکی نوێی چەک لە شاری میانیانگی نزیک لەوێ. دکتۆر بابیارز وتی شوێنەکانی وەک پینگتۆنگ و زیتۆنگ بەردەوام بوون لە کارکردن، بەڵام گۆڕانکاری لە ساڵانی دواتردا کەم بوو، کە ڕەنگدانەوەی سیاسەتی ئەو کاتەی چین بوو بۆ هێشتنەوەی جبەخانەیەکی ئەتۆمی تا ڕادەیەک بچووک.

ئەو سەردەمەی دانبەخۆداگرتن نزیکەی حەوت ساڵ لەمەوبەر کۆتایی هات. دکتۆر بابیارز وتی چین دەستی کرد بە دروستکردن یان پەرەپێدانی خێرای زۆرێک لە دامەزراوەکانی چەکی ئەتۆمی، و بیناسازی لە شوێنەکانی سیچوانیش خێراتر بوو. ئەم پەرەپێدانە تاقیگەیەکی گەورەی داگیرساندنی لەیزەری لە میانیانگ لەخۆدەگرێت کە دەکرێت بۆ لێکۆڵینەوە لە کڵاوە ئەتۆمییەکان بەکاربهێنرێت بەبێ تەقاندنەوەی چەکی ڕاستەقینە.

بەپێی وتەی دکتۆر بابیارز، دیزاینی کۆمەڵە تەلارەکانی پینگتۆنگ ئاماژە بەوە دەکات کە بۆ دروستکردنی ناوکە (pits) کڵاوە ئەتۆمییەکان بەکاردێت — ناوکە کانزاییەکە، کە بەزۆری پلاتۆنیۆمی تێدایە. ئاماژەی بەوەش کرد کە تەلارسازییەکەی هاوشێوەی دامەزراوەکانی دروستکردنی ناوکە لە وڵاتانی تر، لەوانە تاقیگەی نیشتمانی لۆس ئەلامۆس لە ویلایەتە یەکگرتووەکان.

لە زیتۆنگ، پەناگە و شوورە نوێیەکان پێدەچێت بۆ تاقیکردنەوەی "تەقەمەنییە بەهێزەکان" بەکاربهێنرێن، شارەزایان دەڵێن ئەمە ئاماژەیە بۆ ئەو پێکهاتە کیمیاییانەی دەتەقێنەوە بۆ دروستکردنی بارودۆخی کارلێکی زنجیرەیی لە ماددە ئەتۆمییەکاندا.

هوی چانگ، فیزیازانێک کە لێکۆڵینەوە لە بەرنامە ئەتۆمییەکانی چین دەکات لە قوتابخانەی کەنەدی بۆ حکومەت لە زانکۆی هارڤارد و دۆزینەوەکانی دکتۆر بابیارزی پشکنیوە، دەڵێت: "تۆ چینێکی تەقەمەنی بەهێزت هەیە و شەپۆلی تەقینەوەکە لە هەمان کاتدا بەرەو ناوەندەکە دەچێت. ئەمە پێویستی بە تاقیکردنەوەی تەقینەوە هەیە بۆ ئەوەی بە تەواوی دابڕێژرێت."

کۆمەڵە تەلارەکە ناوچەیەکی هێلکەیی لەخۆدەگرێت کە نزیکەی قەبارەی ١٠ یاریگای باسکەیە.

ئامانجی وردی ئەم پەرەپێدانانە هێشتا جێگەی مشتومڕە. دکتۆر چانگ وتی وێنە سەتەلایتییەکان بە تەنیا زانیاری سنووردار دەدەن. وتیشی: "ئێمە نازانین چەند کڵاوەی ئەتۆمی بەرهەم هێنراون، بەڵکو تەنها فراوانبوونی کارگەکە دەبینین."

دکتۆر چانگ، نووسەری کتێبی نوێی "چیرۆکی نەگێڕدراوەی پەرەپێدان و تاقیکردنەوەی چەکی ئەتۆمی چین"، دەڵێت ڕەنگە هەندێک لە گۆڕانکارییە دوایینەکان تەنها ڕەنگدانەوەی پەرەپێدان بن بۆ سەلامەتی. وتیشی ڕەنگە ئەندازیارە ئەتۆمییەکانی چین پێویستیان بە دامەزراوە و ناوچەی تاقیکردنەوەی زیاتر بێت لە زیتۆنگ بۆ دەستکاریکردنی دیزاینی کڵاوە ئەتۆمییەکان بۆ چەکە نوێیەکان، وەک ئەو مووشەکانەی لە ژێردەریاوە هەڵدەدرێن.

یەکێک لە نیگەرانییە سەرەکییەکانی واشنتۆن ئەوەیە کە چۆن ئەم جبەخانە گەورەتر و مۆدێرنترە دەبێتە هۆی گۆڕینی ڕەفتاری چین لە کاتی قەیرانەکاندا، بەتایبەتی لەسەر تایوان.

مایکل ئێس چەیس، جێگری پێشووی یاریدەدەری وەزیری بەرگری ئەمریکا بۆ کاروباری چین کە ئێستا زانایەکی سیاسی باڵایە لە دامەزراوەی RAND، دەڵێت چین دەیەوێت "لە پێگەیەکدا بێت کە پێیان وابێت تا ڕادەیەکی زۆر پارێزراون لە فشارە ئەتۆمییەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان. پێم وایە ئەوان پێدەچێت پێیان وابێت ئەوە دەکرێت لە ململانێیەکی ئاساییدا لەسەر تایوان ڕۆڵی هەبێت."

AM:11:57:16/02/2026

ئه‌م بابه‌ته 116 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌

لێرەوە کۆمێنت بنوسە لە فەیسبوک دەردەکەوێت