تڕەمپ دەگەڕێتەوە بۆ دیپلۆماسی لەگەڵ ئێران، بەڵام ڕێگاکە تەسکە

وێستگەنیوز-

ئێران شارەزایە لە درێژکردنەوەی دانوستانەکان لەسەر بەرنامە ئەتۆمییەکەی، وا دیارە هیوای وایە سەرۆک تڕەمپ بەدوای سەرکەوتنێکی خێراوە بێت، نەک جەنگێکی ناوچەیی درێژخایەن.

شرۆڤەی: ستیڤن ئێرلانگەر
نیویۆرکتایمز
وەرگێڕانی:وێستگەنیوز

تەنانەت لەگەڵ هەبوونی "ئەرمادایەکی جوان"ی سەرۆک تڕەمپ لە نزیک کەناراوەکان، ئێران جارێکی دیکە پەنای بۆ ستراتیژێکی ئاشنا بردووەتەوە: دواخستنی کێشەی بەرنامە ئەتۆمییەکەی لە ڕێگەی دانوستانە درێژخایەنەکانەوە.

بەڵام بەهۆی ناکۆکییە بنەڕەتییەکانی نێوان هەردوو لا، زیادبوونی خێرای هێزەکانی ئەمریکا لە ناوچەکە و نیگەرانییەکانی ئیسرائیل سەبارەت بە موشەکە بالیستییەکانی ئێران، ڕەنگە ڕێگاکە کورتتر بێت لەوەی ئێران بڕوای پێیەتی.

دانوستانەکانی ڕۆژی هەینی لە عومان لە نێوان وڵاتە یەکگرتووەکان و ئێران سەبارەت بە بەرنامە ئەتۆمییەکەی ئێران سەرکەوتوو بوون، بەو مانایەی کە نە بە گرژی و نە بە هێرشی ئاسمانی کۆتاییان نەهات. چاوەڕوان دەکرێت دانوستانەکان بەم زووانە بەردەوام بن لەسەر ئەوەی عەباس عێراقچی، وەزیری دەرەوەی ئێران، بە "چوارچێوەیەک" بۆ "دانوستانەکانی داهاتوو" ناوی برد.
ئەو بە میدیاکانی ئێرانی ڕاگەیاند: "دەستپێکێکی باش بوو. ڕێککەوتین لەسەر بەردەوامبوونی دانوستانەکان، بەڵام لە پایتەختەکان ڕاوێژ دەکەین لەسەر چۆنیەتی بەردەوامبوون. ئەگەر ئەم ڕەوتە بەردەوام بێت، دەتوانین لە دانیشتنەکانی داهاتوودا بگەینە چوارچێوەیەکی پتەو بۆ دانوستانەکانی داهاتوو."

ڕۆژی شەممە لە پۆستێکدا لە تێلیگرام، بەڕێز عێراقچی هەڵوێستی ئێرانی دووبارە کردەوە، کە سوورن لەسەر مافی پیتاندن و موشەکە بالیستییەکان جێگەی گفتوگۆ نین.

لە پۆستەکەدا هاتووە کە هەرچەندە هیچ دانوستانێکی ڕاستەوخۆی ئەمریکا و ئێران نەبووە، بەڵام "دەرفەتێک هەبووە بۆ تەوقەکردن لەگەڵ شاندی ئەمریکی، و ئاماژەی بەوەش کردووە کە ئەم قسانەی لە چاوپێکەوتنێکدا لەگەڵ کەناڵی جەزیرە کردووە.

بەڕێز تڕەمپیش ئێوارەی هەینی بە ڕۆژنامەنووسانی ڕاگەیاند کە دانوستانەکان "دەستپێکێکی باش" بوون و ئەو "پەلەی نییە" بۆ گەیشتن بە ڕێککەوتن. وتیشی ئێران دەبێت ڕازی بێت بە "نەبوونی چەکی ئەتۆمی."

بەڵام قسەکانی سەرۆک بووە هۆی سەرلێشێوان. ئێران پێشتر ڕایگەیاندووە کە هەرگیز چەکی ئەتۆمی دروست ناکات، ئیدیعایەک کە حکومەتە ڕۆژئاواییەکان ڕەتی دەکەنەوە. هەروەها دانوستانکارانی خودی تڕەمپ وتوویانە کە هێڵی سووری ئەمریکا ئەوەیە کە ئێران بە هیچ شێوەیەک نابێت پیتاندنی ئەتۆمی بکات.

داواکارییەکانی ئەمریکا، وەک لە بنەڕەتدا داڕێژراون، ئەوەیە کە ئێران تەواوی یۆرانیۆمی پیتێنراوی خۆی ڕادەست بکات، بەتایبەتی ئەوە نزیکەی ٤٤٠ کیلۆگرامەی (نزیکەی ٩٧٠ پاوەند) کە لە ئاستی دروستکردنی بۆمبدایە و بەشی ١٠ چەک دەکات، مەودای موشەکە بالیستییەکانی سنووردار بکات تا نەگەنە ئیسرائیل و کۆتایی بە پشتگیریکردنی گروپە چەکدارە بریکارەکانی ناوچەکە بهێنێت، وەک حەماس، حزبوڵا و حوسییەکان.

ئیسرائیل خۆی نیگەران بووە لە چاککردنەوەی خێرای دامەزراوەکانی بەرهەمهێنانی موشەکی بالیستی لەلایەن ئێرانەوە، کە دەبێتە ئامانجێکی سەرەتایی لە هەر جەنگێکدا.

بەڕێز تڕەمپ، کە لە ڕابردوودا لایەنگری کردەوەی سەربازی خێرا و سنووردار بووە، وا دیارە ڕێککەوتنێکی پێ باشترە کە بتوانێت وەک سەرکەوتنێک ڕایبگەیەنێت بەبێ ئەوەی تێوەبگلێت لە جەنگێکی ناوچەیی درێژخایەن لەو جۆرەی کە ئێران هەڕەشەی دەکات ئەگەر هێرشی بکرێتە سەر. جەنگێکی لەو شێوەیە دەبێتە هۆی گیان لەدەستدانی سەدان ئەمریکی، زیانێکی زۆر بە ئیسرائیل دەگەیەنێت، بازاڕەکانی وزەی جیهان تێکدەدات و بە ئەگەرێکی زۆرەوە بزووتنەوەی "ئەمریکا جارێکی تر مەزن بکەرەوە" (MAGA) توڕە دەکات، کە بە توندی ڕەخنەیان لە جەنگە درێژخایەنەکانی ئەمریکا لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و ئەفغانستان گرتووە.

ئێران و بەڕێز عێراقچی بەهرەمەند ئەزموونێکی زۆریان لە دانوستاندا هەیە، کە نەوەکانی ڕۆژئاوایان بێزار کردووە. تەنانەت ئێستاش، لە لاوازترین خاڵیدا، دوای جەنگی مانگی حوزەیران لەگەڵ ئیسرائیل و وڵاتە یەکگرتووەکان و سەرکوتکردنی ناڕەزایەتییە جەماوەرییە گەورەکان، ئێران خاوەنی هەندێک خاڵی بەهێزە. ڕژێمەکە، کە هەست بە مەترسییەکی زۆر دەکات، کەمتر ئەگەری هەیە بەرپەرچدانەوەکانی سنووردار بکات، ئەمەش یەکێکە لەو هۆکارانەی کە هاوپەیمانەکانی ئەمریکا لە کەنداو، وەک سعودیە، میسر و عومان، داوای چارەسەری دیپلۆماسی دەکەن.

سەنەم وەکیل، بەڕێوەبەری بەرنامەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و باکووری ئەفریقا لە چاتام هاوس، وتی: "ئەوەی بەڕاستی سەرنجڕاکێشە ئەوەیە کە ئێران بەردەوامە لە سووربوون لەسەر چوارچێوەی دانوستان وەک ئەوەی هیچ نەگۆڕابێت یان هیچ هەڕەشەیەکی ناوخۆیی لە ناڕەزایەتییەکانەوە یان لە ئەرماداکەی تڕەمپ و هەڕەشەکانیەوە نەبێت. مەرج و بارودۆخەکانی دانوستان ڕێک وەک ئەوەیە کە پاییزی ڕابردوو و پێش جەنگی ١٢ ڕۆژەی مانگی حوزەیران هەبوو."

ئەو وتی پرسیارەکە ئەوەیە ئایا بەڕێز تڕەمپ ئارامی هەیە بۆ ڕێککەوتنێکی دانوستان لەسەر کراو. تاران، وەک ئەو دەڵێت، بە ڕوونی ئەوە تاقیدەکاتەوە.

وەک لە ڤەنزوێلا، کۆکردنەوەی سەربازی لە نزیک ئێران بۆ زیادکردنی فشارە لەسەر وڵاتەکە بۆ پێشکەشکردنی سازش، بەڵام هێزەکانی ئەمریکاش پێویستیان بە کاتی زیاترە بۆ ئامادەکاری بۆ مامەڵەکردن لەگەڵ جەنگێکی ناوچەیی ئەگەر دەستپێبکات.

ئەوەش کات بۆ گفتوگۆ دەڕەخسێنێت. بەڵام تا کەی، ئەوە نادیارە. شیکەرەوەکان دەڵێن وتارە سەرەتاییەکانی بەڕێز تڕەمپ بۆ پشتگیریکردن لەو ئێرانیانەی ناڕەزایەتییان دژی ڕژێمەکە دەربڕی و بە هەزاران کەسیان گیانیان لەدەستدا، متمانەی خۆی خستووەتە ژێر پرسیارەوە، ئەمەش وایکردووە ئەگەری کردەوەی سەربازی زۆر زیاتر بێت لە ڕابردوو.

بەڵام گومان لەوەش هەیە کە دەستێوەردانی سەربازی چی بەدەست دەهێنێت. تەنانەت ئەگەر ئەمریکییەکان کۆتایی بە کۆماری ئیسلامی بهێنن و ڕێبەری باڵا، ئایەتوڵڵا عەلی خامنەیی و زۆرێک لە جەنەڕاڵە باڵاکانی سوپای پاسداران بکوژن، ئەگەری سەرهەڵدانی حکومەتێکی دیموکراسی کەمە. شیکەرەوەکان پێشنیاری ئەوە دەکەن کە ئەگەری زۆرتر ئەوەیە حکومەتێکی سەربازی توندڕەوتر لەژێر ئاڵای ئیسلامیدا دروست بێت کە ڕەنگە بڕیار بدات بە خێرایی بەرەو چەکی ئەتۆمی هەنگاو بنێت وەک باشترین ڕێگری دژی هێرشەکانی داهاتوو.

سەرەڕای ناڕەزایەتییە گەورەکان، کاردانەوەی توند و خوێناوی ڕژێمەکە نیشانی دا کە هیچ لێکترازانێکی دیار نییە. تریتا پارسی، زانای کاروباری ئێران لە پەیمانگای کوینسی بۆ سیاسەتی بەرپرسیارانە لە واشنتۆن، وتی: "ڕوانگەیەکی بەهێز لە لایەنی ئێرانییەوە هەیە کە تڕەمپ تێڕوانینێکی زیادەڕۆ و موبالەغەئامێزی بۆ لاوازی ئێران هەیە."

بەڕێز پارسی وتی ئەگەر بڕیار بێت دیپلۆماسی کار بکات، "ئەم ئێرانیانە پێیان وایە ڕەنگە جەنگێکی کورت و چڕ پێویست بێت بۆ ڕاستکردنەوەی تێڕوانینی تڕەمپ و ناچارکردنی بۆ گرتنەبەری داواکاری واقیعیتر." ئەو وتی تەنانەت ئەگەر ئێران زیانی گەورەش لە جەنگێکی لەو شێوەیەدا بەرکەوێت، ئەمریکییەکان و ئیسرائیلییەکانیش زیانیان بەردەکەوێت، و "تڕەمپ بەرگەی زیان یان جەنگێکی درێژخایەن ناگرێت."

بەڕێز پارسی وتی هێڵی سووری سەرەتایی تڕەمپ، کە ڕەنگە هێشتا هێڵە ڕاستەقینەکە بێت ( پیتاندنی سفر، سنووردارکردنی موشەکە بالیستییەکان و پشتگیری نەکردنی بریکارەکان ) "هاوتای خۆبەدەستەوەدانی تەواوەتی دەبێت، هەرچەندە ئێران لە ڕووی سەربازییەوە شکستی نەهێناوە." شیکەرەوەکان هاوڕان کە ئەو داواکارییانە زوو یان درەنگ دەبنە هۆی هەرەسهێنانی دانوستانەکان.

بەڵام ڕێککەوتنێکی خێرا تەنها لەسەر پیتاندنی ئەتۆمی دەکرێت لە ڕووی سیاسییەوە بۆ بەڕێز تڕەمپ کێشەساز بێت، بە لەبەرچاوگرتنی ئەوەی کە ڕێککەوتنی ئەتۆمی ساڵی ٢٠١٥ی لەگەڵ ئێران وەک "خراپترین ڕێککەوتن لە مێژوودا" ڕەتکردەوە. لەم دانوستانانەدا، ئێران ڕەتیدەکاتەوە پیتاندن بە تەواوی ڕابگرێت، بەڵام باس لەوە دەکرێت کە ئامادەیە پیتاندنی ئەتۆمی بۆ ٣ لەسەدا سنووردار بکات ، کە زۆر کەمترە لەو ٦٠ لەسەدەیەی کە نزیکە لە ئاستی چەک و لەو کاتەوەی تڕەمپ لە ساڵی ٢٠١٨ لە ڕێککەوتنەکەی ٢٠١٥ کشایەوە، ئەنجامی دەدات.

بەڵام ئەو ڕێککەوتنە پیتاندنی ئێرانی بۆ ٣.٦٧ لەسەدا سنووردار کردبوو، بۆیە گەڕانەوە بۆ ڕێککەوتنێکی هاوشێوەی ٢٠١٥ بە زەحمەت وەک سەرکەوتن هەژمار دەکرێت. ڕێککەوتنەکەی ٢٠١٥ "بڕگەی کۆتاییهاتن" و سنووری کاتی هەبوو کە بەڕێز تڕەمپیش ڕەخنەی لێگرتن. ڕێککەوتنێکی نوێ کە بێ سنوور بێت، دەکرێت وەک ڕێککەوتنێکی باشتر ناوزەند بکرێت، تەنانەت ئەگەر زۆرێک لە سزای ئابوورییەکان لابدات و کۆماری ئیسلامی تا ڕادەیەکی زۆر لە شوێنی خۆی بهێڵێتەوە.

PM:01:12:08/02/2026

ئه‌م بابه‌ته 88 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌

لێرەوە کۆمێنت بنوسە لە فەیسبوک دەردەکەوێت