وێنەی مانگە دەستکردەکان دەریدەخەن، ئێران خەریکی کارکردنە لەسەر پێگە مووشەکی و ئەتۆمییەکانی

نووسینی: ساموێل گرانادۆس و ئۆریلیان بریدن
سەرچاوە: نیویۆرک تایمز
وەرگێڕانی:وێستگە نیوز

شیکارییەکی ڕۆژنامەی نیویۆرک تایمز بۆ وێنە مانگە دەستکردەکان ئاماژە بەوە دەکات کە وا دیارە ئێران بە خێرایی چەندین دامەزراوەی مووشەکی بالیستی چاک کردووەتەوە کە لە هێرشەکانی ساڵی ڕابردوودا زیانیان بەرکەوتبوو، بەڵام تەنها چاککردنەوەی سنوورداری بۆ ئەو پێگە ئەتۆمییە سەرەکییانە کردووە کە لەلایەن ئیسرائیل و وڵاتە یەکگرتووەکانەوە لێیان درابوو.

ئەم خێراییە نایەکسانەی ئاوەدانکردنەوە ئاماژەیە بۆ پێشینە سەربازییەکانی ئێران لە کاتێکدا وڵاتە یەکگرتووەکان هێزەکانی لە نزیک ئەو وڵاتە کۆدەکاتەوە و سەرۆک ترەمپ تاوتوێی کردەوەی سەربازی نوێ دەکات.

ئەگەر وڵاتە یەکگرتووەکان هێرش بکات، ئەوا بە ئەگەرێکی زۆرەوە ئێران بە مووشەکی بالیستی وەڵام دەداتەوە و ئیسرائیل و بەرژەوەندییەکانی ئەمریکا لە ناوچەکەدا دەکاتە ئامانج.

وە چاوەڕوان دەکرا وڵاتە یەکگرتووەکان و ئێران ئەمڕۆ هەینی لە عومان کۆبوونەوە بە مەبەستی ڕێگریکردن لە ململانێیەکی دیکە، مەودای گفتوگۆکان دەستبەجێ ڕوون نەبووەوە، بەڵام پێدەچێت بەرنامە ئەتۆمییەکەی ئێران تەوەرێکی سەرەکی بێت.

ئەو شارەزایانەی کە لە نزیکەوە چاودێری بەرنامە ئەتۆمی و مووشەکییەکانی ئێران دەکەن، هاوڕابوون لەگەڵ شیکارییەکەی ڕۆژنامەی تایمز، کە سەیری نزیکەی دوو دەرزەن شوێنی کردووە کە لە کاتی ململانێ ١٢ ڕۆژەی مانگی حوزەیرانی ڕابردوودا لەلایەن ئیسرائیل یان وڵاتە یەکگرتووەکانەوە لێیان درابوو. ڕۆژنامەی تایمز دەریخستووە کە کارەکانی بیناسازی لە زیاتر لە نیوەی ئەو شوێنانەدا بەردەوامە.

شارەزایان هۆشدارییان داوە کە ئاستی تەواوی چاککردنەوەکان هێشتا نادیارە، چونکە وێنە مانگە دەستکردەکان تەنها دیمەنێکی سەر زەوی لە بیناسازییەکە نیشان دەدەن.

وێنەکان کە لەلایەن ڕۆژنامەی تایمزەوە پێداچوونەوەیان بۆ کراوە، ئاماژە بەوە دەکەن کە هەندێک چاککردنەوە کەمێک دوای هێرشەکان لە چەندین دامەزراوەی مووشەکیدا ئەنجامدراون، ئەمەش ئەوە دەگەیەنێت کە ئێران بەرهەمهێنانی مووشەکی کردووەتە پێشینەی کورتخایەنی خۆی.

جۆن پی کەیڤس سێیەم، شارەزای ڕاوێژکار لە سەنتەری لێکۆڵینەوە لە چەکەکانی کۆمەڵکوژ لە زانکۆی بەرگری نیشتمانی لە واشنتۆن، لە ئیمەیڵێکدا نووسیویەتی، "هەڕەشەکردن لە ئیسرائیل و بنکە و هاوپەیمانەکانی ئەمریکا لە ناوچەکەدا بە هێرشی مووشەکی، یەکێکە لەو بژاردە کەمانەی ئێران بۆ ڕێگریکردن لە دووبارەبوونەوەی هێرشەکان بۆ سەر دامەزراوە ئەتۆمییەکانی."

بە پێچەوانەوە، شارەزایان دەڵێن، وێنەی دامەزراوە ئەتۆمییە سەرەکییە زیانلێکەوتووەکانی ئێران تەنها چاککردنەوەی بەشەکی و هەوڵەکانی قایمکردن نیشان دەدەن، کە تەنها لە مانگەکانی ڕابردوودا خێرایییان بەخۆوە بینیوە.

بەرپرسانی ڕۆژئاوا و ئیسرائیل ئاماژەی کەمیان دۆزیوەتەوە کە ئێران پێشکەوتنی بەرچاوی بەدەستهێنابێت لە دووبارە بنیادنانەوەی توانای پیتاندنی سووتەمەنی ئەتۆمی و دروستکردنی کڵاوەی ئەتۆمی.

پڕکردنەوەی کۆگای مووشەکی

وێنە مانگە دەستکردەکان کە لەلایەن ڕۆژنامەی تایمزەوە شیکارییان بۆ کراوە، نیشانی دەدەن کە کارەکانی چاککردنەوە لە ماوەی چەند مانگی ڕابردوودا لە دەرزەنێک دامەزراوەی مووشەکی یان زیاتر ئەنجامدراون، لەوانەش شوێنەکانی بەرهەمهێنان.

هەڵسەنگاندنە هەواڵگرییەکان دەریانخستووە کە ئێران لە دوای هێرشەکانی مانگی حوزەیرانەوە تا ڕادەیەکی زۆر بەرنامەی مووشەکی بالیستی خۆی دووبارە بنیاد ناوەتەوە.

سام لێر، یاریدەدەری توێژینەوە لە سەنتەری جەیمس مارتن بۆ لێکۆڵینەوەکانی ڕێگری لە بڵاوبوونەوەی چەک لە مۆنتەری، کالیفۆرنیا، وتی، "ئەو جەختەی کە لەسەر دووبارە بنیادنانەوەی بەرنامەی مووشەکی کراوەتەوە، لە تەنیشت بەرنامە ئەتۆمییەکەدا جیاوازییەکی زۆری هەیە."

لێر دەڵێت، کە وا دیارە دامەزراوەی تاقیکردنەوەی مووشەکی شاروود بە تایبەتی بە خێرایی دووبارە بنیاد نراوەتەوە و پێدەچێت لە ماوەی چەند مانگێکدا دوای هێرشەکان دووبارە کەوتبێتەوە کار. ئاماژەی بەوەشکرد، کاتێک مانگی ڕابردوو بەفر باری، ڕێگاکانی ناو دامەزراوەکە بە خێرایی پاککرانەوە و بەفر لەسەر سەقفەکان توایەوە، ئەمەش ئەوە دەگەیەنێت کە شوێنەکە چالاکە.

بنیادنانەوەی سنوورداری ئەتۆمی

ستراتیژی ئاسایشی نیشتمانی کۆشکی سپی کە لە مانگی تشرینی دووەمدا بڵاوکرایەوە، دەڵێت هێرشەکان "بەرنامە ئەتۆمییەکەی ئێرانیان بە شێوەیەکی بەرچاو پەکخستووە."

شارەزایان دەڵێن سەرەڕای هەندێک کاری دیار، وا دیارە سێ دامەزراوە سەرەکییەکەی پیتاندنی ئێران ( ئەسفەهان، نەتەنز و فۆردۆ ) کار ناکەن.

لە مانگی کانوونی دووەمەوە، ئێران سەقفی بۆ دوو لە دامەزراوەکان دروستکردووە، ئەمەش وا دەکات دیاریکردنی ئەوەی کە ئایا هیچ دووبارە بنیادنانەوەیەک لە ناو پێکهاتەکاندا ڕوودەدات یان نا، قورس بێت. شارەزایان دەڵێن ئەوە دەکرێت بەو مانایە بێت کە هەوڵ دەدات سەرمایەکان بەدەست بهێنێتەوە بەبێ ئەوەی لە سەرەوە چاودێری بکرێت. زۆربەی زیانەکانی دیکەی سەر زەوی کە لە مانگی حوزەیراندا دروستبوون، هێشتا دیارن.

لە کۆمەڵگەی ئەتۆمی نەتەنز کە نزیکەی ١٤٠ میل لە باشووری تارانەوە دوورە و بە ناوەندی سەرەکی ئێران بۆ پیتاندنی یۆرانیۆم دادەنرێت، ئەو زیانانەی لە سەرەتای مانگی کانوونی دووەمدا دیار بوون، لەو کاتەوە بە پێکهاتەیەکی سەقفی سپی داپۆشراون. ئەو بینا زیانلێکەوتووە لەلایەن پەیمانگای زانست و ئاسایشی نێودەوڵەتییەوە وەک کارگەی تاقیکاری پیتاندنی سووتەمەنی ناسێنراوە، کە گروپێکی تایبەتە لە واشنتۆن و چاودێری بڵاوبوونەوەی چەکی ئەتۆمی دەکات.

لە کۆمەڵگەی ئەتۆمی ئەسفەهان، هێرشەکان چەندین بینای سەر زەوییان وێران کرد، لەوانەش دامەزراوەکانی گۆڕینی یۆرانیۆم. وێنەیەک کە لە مانگی کانوونی دووەمدا گیراوە، بینا وێرانبووەکان نیشان دەدات کە وا دیارە بە سەقفێک داپۆشراون.

کەمتر لە میلێک لە دامەزراوەی سەر زەوی ئەسفەهان، بەربەستی نوێ لە یەکێک لە دەروازەکانی کۆمەڵگەیەکی تونێلی شاخاوی نزیک لەوێ دانراون، کە هەندێک لە شارەزایان پێیان وایە دەکرێت دامەزراوەیەکی نهێنی پیتاندنی تێدا بێت. هەروەها لە شوێنێکی نوێی ژێر زەوی کە کەمتر لە دوو میل لە نەتەنزەوە دوورە و بە کێوی "پیکاکس" ناسراوە، دەروازەکانی تونێل لە مانگەکانی ڕابردوودا بەهێز کراون.

جۆزێف ڕۆجەرز، هاوکار لە سەنتەری لێکۆڵینەوە ستراتیژی و نێودەوڵەتییەکان لە واشنتۆن کە چاودێری بەرنامە ئەتۆمییەکەی ئێرانی کردووە وتی، تا ئەم دواییانە، زۆربەی ئەو چالاکییانەی لە دەوروبەری شوێنە ئەتۆمییەکان بینراون، زیاتر بۆ هەڵسەنگاندنی زیانەکان و جێگیرکردن بوون، وەک پاککردنەوەی پاشماوەکان و پڕکردنەوەی چاڵەکان.

وتیشی، "ئێمە هیچ هەوڵێکی چڕی چاکبوونەوەمان نەبینیوە بۆ دەرهێنانی ئامێرەکان لەم دامەزراوانەدا،" و ئاماژەی بەوەشکرد کە سەرکوتکردنی حکومەتی ئێران بۆ سەر ئەو کەسانەی گومانی سیخوڕییان لێدەکرێت دوای هێرشەکانی مانگی حوزەیران، بەرنامە ئەتۆمییەکەشی پەکخستووە.

بەڵام ڕۆجەرز هۆشداری دا کە ئێران هێشتا کۆگایەکی یۆرانیۆمی پیتێنراوی هەیە ، ئەو سووتەمەنییەی کە نزیکترینە لەوەی بگۆڕدرێت بۆ ماددەی پلەی بۆمب. هەواڵگری ئەمریکا و ئیسرائیل ئاماژە بەوە دەکەن کە یۆرانیۆمی پیتێنراو کە لەو سێ شوێنەی لە مانگی حوزەیراندا لێیان درابوو نێژراوە، هێشتا لە شوێنی خۆیدایە و بە نێژراوی و دەستلێنەدراوی ماوەتەوە.

پەیمانگای زانست و ئاسایشی نێودەوڵەتی لە ڕاپۆرتێکدا لە هەفتەی ڕابردوودا ڕایگەیاندووە کە لە ڕۆژانی ڕابردوودا زیادبوونی چالاکییەکانی لە کۆمەڵگەی ئەتۆمی ئەسفەهان بەدی کردووە، کە دواترینیان بۆ داپۆشینی دەروازەکانی تونێل بووە بە خاکی نوێ.

دەیڤید ئەلبڕایت، سەرۆکی پەیمانگاکە، وتی کە کۆکردنەوەی خاک بە ئەگەرێکی زۆرەوە بۆ "پێشبینیکردنی هێرشێکە، کە ئەوە دەگەیەنێت شتێکی بەنرخ لەوێدا هەیە،" ڕەنگە یۆرانیۆمی پیتێنراو بێت.

ئەلبڕایت دەشڵێت، ڕوون نییە ئێران چی دەکات. وتیشی: "بەڵام گومانەکان زیاد دەکات کە ئەوان بەرنامەیەک دووبارە پێکدەهێننەوە بۆ ئەوەی بتوانن چەکی ئەتۆمی دروست بکەن. ئێمە پێمان وانییە بە هیچ شێوەیەک بەپەلە یان نزیک بێت."

پەرەسەندنێکی دیکەی بەرچاو لە کۆمەڵگەی سەربازی پاڕچین لە باشووری ڕۆژهەڵاتی تاران دەبینرێت، کە ئێران تاقیکردنەوەی تەقەمەنی بەهێزی تێدا کردووە کە دەتوانرێت وەک داگیرسێنەر بۆ کڵاوە ئەتۆمییەکان بەکاربهێنرێت. وێنەکانی مانگەکانی ڕابردوو نیشانی دەدەن کە ژوورێکی گەورەی لوولەکی کە درێژییەکەی نزیکەی ١٥٠ پێیە، وا دیارە بەم دواییانە لە دامەزراوەکەدا دروستکراوە.

ئەو شوێنە لە مانگی حوزەیراندا هێرشی نەکرایە سەر، بەڵام لە ساڵی ٢٠٢٤ لەلایەن ئیسرائیلەوە کرایە ئامانج. هەروەها بەپێی ڕاپۆرتێکی ئەم دواییەی پەیمانگای زانست و ئاسایشی نێودەوڵەتی، بە بەرگرییەکانی وەک تۆپخانەی دژە فڕۆکە قایم کراوە.

ڕاپۆرتەکە سەبارەت بە ژوورە نوێیەکە دەڵێت، "هەرچەندە مەبەستی بەکارهێنانی دامەزراوە نوێیەکە لە وێنەکانەوە نەتوانرا دیاری بکرێت، بەڵام بیناسازییە نوێیەکە ئاماژەیە بۆ گرنگییە ستراتیژییەکەی".

PM:06:36:06/02/2026

ئه‌م بابه‌ته 144 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌

لێرەوە کۆمێنت بنوسە لە فەیسبوک دەردەکەوێت