نازییهكان، سۆڤیهت و ترهمپ: خولیای ئهمریكا بۆ گرینلاند
وێستگهنیوز -
ئهو بیرۆكهیهی كه گرینلاند بۆ ویلایهته یهكگرتووهكان زۆر گرنگه، له سهردهمی ترهمپدا به توندی گهڕاوهتهوه.
كۆتا نازییهكان له گرینلاند له تشرینی یهكهمی ١٩٤٤دا دهستگیركران، كاتێك سهربازانی ئهمریكی هێرشیان كرده سهر وێستگهیهكی كهشناسی نهێنی ئهڵمانی له كهناراوه چۆڵهكانی ڕۆژئاوای دوورگهكه و دهیان كهسیان به دیل گرت. له ماوهی ساڵێكدا، ئهڵمانیا تێكشكێندرا و جهنگی جیهانی دووهم كۆتایی هات.
بهڵام ٨٠ ساڵ له گرژی و هاوكاری نێوان دانیمارك و ویلایهته یهكگرتووهكان لهسهر گرینلاند تهنها سهرهتا بوو، كه گهیشته لوتكه له خولیای ئێستای سهرۆك ترهمپ بۆ بهدهستهێنانی ئهم دوورگه جهمسهرییه.
ههرچهنده چیرۆكهكه به جهنگی جیهانی دووهم دهست پێدهكات، بهڵام لهلایهن جهنگی ساردهوه شێوهی گرت، كه تێیدا ویلایهته یهكگرتووهكان گرینلاندی چۆڵ و وشكی گۆڕی بۆ سهرمایهیهكی سهربازی گهوره، پڕی كرد له بنكهی ئاسمانی، شوێنی ڕاداری بهرز و تهنانهت كۆمهڵه كۆگایهكی ژێرزهمینیی كه ههرگیز تهواو نهكرا و مهبهست لێی جێگیركردنی موشهكی ئهتۆمی بوو.
ئهمانه ههمووی له ژێر ڕێككهوتنێكدا لهگهڵ دانیمارك گونجاو بوون كه ئازادییهكی سهربازی بێ سنووری به ویلایهته یهكگرتووهكان دهبهخشی لهسهر دوورگهكه، ڕێككهوتنێك كه تا ئهمڕۆش بهردهوامه.
دانیال فرید، بهرپرسێكی باڵای پێشووی وهزارهتی دهرهوه كه له ههشتاكانی سهدهی ڕابردوودا لهسهر پرسهكانی سۆڤیهت كاری كردووه، وتی: "پێشتر ئهوهمان كردووه، دهتوانین دووباره بیكهینهوه."
ئهوهی كه ئایا ترهمپ لهم مێژووه تێدهگات یان نا، وهك نهێنییهك ماوهتهوه له كاتێكدا سهركرده ئهوروپییهكان ههوڵ دهدهن ڕازی بكهن كه دهستبهرداری پێداگرییهكهی بێت بۆ خاوهندارێتی دوورگهكه. بهڕێز ترهمپ ڕۆژی چوارشهممه وتی كه "چوارچێوهیهك" بۆ ڕێككهوتنێك گهیشتووه ئهنجام، بهڵام وردهكارییهكان به ناڕوونی ماونهتهوه.
له سهردهمێكی پێش هێزی ئاسمانی سهربازی، پێش ئهوهی بهڕێز ترهمپ تهنانهت لهدایك بێت، پلاندانهرانی سهربازی ئهمریكا كهمتر بیریان له گرینلاند دهكردهوه. بهڵام كاتێك ئهڵمانیا له ساڵی ١٩٤٠دا هێرشی كرده سهر دانیمارك و داگیری كرد، ئهوان دركیان بهوه كرد كه دوورگهكه، كه ئهو كاته كۆلۆنییهكی دانیماركی بوو و ژمارهیهكی كهم له خهڵكی "ئینۆیت"ی تێدا نیشتهجێ بوو، بهرامبهر به كۆنترۆڵی نازییهكان لاواز بوون.
بههۆی ههبوونی فڕۆكهخانهكان كه به شێوهیهكی مهترسیدار له كهناراوهكانی ڕۆژههڵاتی ئهمریكاوه نزیك بوون، یهدهگی كانزایی گرنگ و شوێنێكی گونجاو بۆ چاودێریكردنی كهشوههوا كه بارودۆخی شهڕی له ئهوروپا دیاری دهكرد، بهرگری گرینلاند بۆ ویلایهته یهكگرتووهكان به پێویست دهزانرا. ئهمه بیرۆكهیهك بوو كه بۆ چهندین دهیه بهردهوام بوو پێش ئهوهی بۆ ماوهیهكی كورت دوای جهنگی سارد كاڵ بێتهوه و له سهردهمی ترهمپدا به توندی بگهڕێتهوه.
پاشای دانیمارك پێشوازی له هێزه ئهمریكییهكان كردبوو و ڕهزامهندی لهسهر ڕێككهوتنێكی نووسراو دابوو كه ئازادییهكی فراوانی سهربازی لهسهر دوورگهكهی دهبهخشی به ئهمهریكا، تا ئهو كاتهی ههڕهشهیهك ههبێت، بهبێ ئهوهی دهستبهرداری هیچ سهروهرییهكی دانیمارك بێت. بهڵام لهگهڵ تێكشكانی ئهڵمانیا و كۆتایی هاتنی جهنگ، وڵاتهكهی ئاماده بوو ماڵئاوایی له ئهمریكییهكان بكات. لێكۆڵینهوهیهكی پهیمانگای دانیمارك بۆ كاروباری گشتی لهم بارهیهوه ڕوونی كردهوه: "ڕای گشتی دانیمارك چاوهڕوانی گهڕانهوهی كۆنترۆڵی تهواوی گرینلاندی دهكرد."
واشنتۆن بیرۆكهی تری ههبوو. سهرههڵدانی بۆمبهاوێژه دوور مهوداكان ههستێكی نوێی به لاوازی دروست كردبوو ڕێك لهو كاتهی یهكێتی سۆڤیهت وهك ههڕهشهیهكی نوێ بۆ سهر ویلایهته یهكگرتووهكان دهردهكهوت. گرینلاند كهوتبووه سهر ڕاستترین ڕێڕهوی فڕین بۆ ڕۆژههڵاتی وڵاته یهكگرتووهكان له ڕووسیاوه.
گۆڤاری تایم له كانوونی دووهمی ١٩٤٧دا نووسیویهتی: "٨٠٠ ههزار میل چوارگۆشهی گرینلاند دهیكاته گهورهترین دوورگهی جیهان و كهشتییهكی فڕۆكهههڵگری جێگیر." ههروهها دهڵێت: "له جهنگی ئاسایی یان جهنگی دوگمهییدا، وهك بنكهیهكی پێشكهوتووی ڕادار بههایهكی بێ وێنهی دهبێت،" و بهرهو پێگهیهكی پێشهوه دهبێت بۆ شوێنهكانی ههڵدانی موشهك له داهاتوودا.
ئهمریكییهكان هیچ نییهتێكی ڕۆیشتنیان نهبوو.
ههواڵه خراپهكه له كانوونی یهكهمی ١٩٤٦ لهلایهن وهزیری دهرهوهی ئهمریكا، جهیمس ئێف بێرنزهوه گهیهندرا. له كاتی كۆبوونهوهیهكدا له هۆتێلی واڵدۆرف ئهستۆریا له نیویۆرك، بهڕێز بێرنز بۆ هاوتا دانیماركییهكهی، گوستاڤ ڕاسموسن، ڕوونی كردهوه كه گرینلاند بووهته "بڕبڕهی پشتی بهرگری وڵاته یهكگرتووهكان."
له كاتێكدا كه دهكرێت ئامادهیی سهربازی ئهمریكا درێژ بكرێتهوه، بهڕێز بێرنز وتی كه بیرۆكهیهكی باشتری ههیه: دانیمارك دهبێت به سادهیی گرینلاند به ئهمریكا بفرۆشێت.
بهپێی یاداشتێكی تری وهزارهتی دهرهوه، بیرۆكهكه "وهك شۆكێك دیار بوو" بۆ بهڕێز ڕاسموسن، كه به دروستی پێشبینی كردبوو حكومهتهكهی بیرۆكهكه ڕهت بكاتهوه. بهڵام به پێچهوانهی تهقینهوهی ئێستای پرسهكه، هێزهر كۆنلی، توێژهری باڵا له پهیمانگای ئینتهرپڕایزی ئهمریكی كه پسپۆڕه له كاروباری جهمسهری باكوور، ئاماژهی بهوه كرد كه بابهتهكه لهلایهن ههردوولاوه "به بێدهنگی" مامهڵهی لهگهڵ كراوه.
ئیدارهی ترومان فشاری نهكرد، بهشێكی لهبهر ترسی ئهوهی مۆسكۆ بانگهشهی ئهوه بكات كه ویلایهته یهكگرتووهكان زهوی له هاوپهیمانێكی ئهوروپی دزیوه. لهگهڵ گهشهكردنی ههڕهشهی سۆڤیهت له ئهوروپا، دانیمارك زیاتر ئاماده بوو ڕێگه بدات هێزهكانی ئهمریكا له گرینلاند بمێننهوه.
له ساڵی ١٩٥١دا، ویلایهته یهكگرتووهكان و دانیمارك گهیشتنه ڕێككهوتنێك بۆ "یهكخستنی ههوڵهكانیان بۆ بهرگری بهكۆمهڵ" له ژێر چاودێری ڕێكخراوی پهیمانی ئهتڵهسی باكوور (ناتۆ) كه تازه پێكهاتبوو. له كاتێكدا جهخت لهسهر بهردهوامی سهروهری دانیمارك بهسهر دوورگهكهدا دهكرایهوه، ڕێككهوتنهكه ئازادییهكی فراوانی به وڵاته یهكگرتووهكان بهخشی بۆ "دروستكردن، دامهزراندن، چاككردنهوه و بهڕێوهبردنی دامهزراوه و كهلوپهلهكان" و "جێگیركردن و نیشتهجێكردنی كارمهندان،" لهگهڵ مافهكانی تری پهیوهندیدار به چالاكی سهربازی. ئهوهش قووڵكردنهوهی بهندهرهكان و تهنانهت پاراستنی دامهزراوهكانی پۆستهشی دهگرتهوه.
ڕێككهوتنهكه بهبێ بهرواری بهسهرچوون بوو، و دانیمارك ههرگیز داوای دیاریكردنی بهروارێكی نهكردووه.
یهكێك له سنوورداركردنه كهمهكانی ڕێككهوتنهكه دیاریكردنی "ناوچهكانی بهرگری" تایبهت بوو كه وڵاته یهكگرتووهكان دهیتوانی تێیدا كار بكات.
لهگهڵ بهدهستهێنانی ڕێككهوتنهكه، و بههۆی نیگهرانییه نوێیهكان له هێرشی كۆمۆنیستهكان به پاڵپشتی سۆڤیهت له كۆریا، سوپای ئهمریكا به خێرایی دهستی بهكار كرد. له پڕۆژهیهكی نهێنی و خێرادا، ئهندازیارانی سهربازی كه شهو و ڕۆژ له ژێر ڕووناكی ٢٤ كاتژمێری جهمسهری باكووردا كاریان دهكرد، بنكهیهكی ئاسمانی گهورهیان له "تولێ" (Thule) له باكووری ڕۆژئاوای گرینلاند دروست كرد. به ههزاران كارمهندی ئهمریكییهوه، ڕێڕهوی فڕینی ١٠ ههزار پێی بنكهكه وهك خاڵێكی دهستپێكردن بۆ بۆمبهاوێژه ستراتیژییهكان و فڕۆكه سیخوڕییهكان كار دهكات.
دواتر زیاتر له ده بنكهی سهربازی و وێستگهی چاودێری ڕادار و كهشوههوا له سهرانسهری دوورگهكهدا كرانهوه. تاوهرێكی ١٢٤٠ پێی له تولێ بۆ گواستنهوهی شهپۆله درێژهكان بۆ ڕۆژههڵاتی كهنهدا دروستكرا. له ساڵی ١٩٥٩دا، ویلایهته یهكگرتووهكان دهستی به (Project Ice Worm) كرد، كه ههوڵێكی تری نهێنی بوو و وێنای كۆمهڵه كۆگایهكی زهبهلاحی دهكرد له دهیان پێ له ژێر زهویدا، كه مهبهست لێی جێگیركردنی موشهكی ئهتۆمی بوو كه بتوانن له هێرشی یهكهمی سۆڤیهت ڕزگاریان بێت. (پڕۆژهكه به نهكرده دانرا و دوای چهند ساڵێك وازی لێ هێنرا.)
لهگهڵ باشتربوونی تهكنهلۆژیای موشهكی، ویلایهته یهكگرتووهكان سیستهمی زیاتری دامهزراند كه مهبهست لێیان ئاگاداركردنهوهی پێشوهخته بوو بۆ هێرشی سۆڤیهت. ههرچهنده به بێ وێنه دادهنران، بهڵام سیستهمهكان بێ ههڵه نهبوون: له تشرینی یهكهمی ١٩٦٠دا، سیستهمێكی ڕاداری ئهمریكی ههستی به ههڵدانی موشهكێكی گهورهی سۆڤیهت كرد به دڵنیاییهكی زۆرهوه. دواتر دهركهوت كه سیستهمهكه مانگی بینیوه كه له نهرویجهوه ههڵهاتووه.
دانیمارك ناڕهزایهتییهكی كهمی ههبوو، چونكه دڵنیا بوو كه سهروهرییهكهی بهسهر گرینلانددا پارێزراوه. بۆ جهختكردنهوه لهسهر ئهم خاڵه، ئاڵایهكی دانیمارك له تهنیشت ئاڵا ئهمریكییهكه له تولێ دهشهكایهوه.
ئهم ڕێكخستنه له كانوونی دووهمی ١٩٦٨دا تاقیكرایهوه، كاتێك بۆمبهاوێژێكی B-52ی ئهمریكی كه چوار بۆمبی هایدرۆجینی ههڵگرتبوو، له كاتی ههوڵدان بۆ نیشتنهوهی فریاگوزاری له تولێ كهوته خوارهوه. بۆمبهاوێژهكه بهشێك بوو له بهرنامهی "ئاگاداركردنهوهی ئاسمانی" كه لهلایهن فهرماندهیی ئاسمانی ستراتیژی ئهمریكاوه بهڕێوهدهبرا، كه چهندین بۆمبهاوێژی چهكداری ئهتۆمی ٢٤ كاتژمێر له ئاسماندا دههێشتهوه.
بۆمبهكان له كاتی بهریهككهوتندا له تهقینهوه ئاساییهكاندا سووتان، بهڵام شوێنهواری تیشكدهرهوهیان بهجێهێشت تهنانهت دوای پاككردنهوهیهكی سهخت. ههندێك له سیاسییهكانی دانیمارك توڕهیی خۆیان دهربڕی كه ویلایهته یهكگرتووهكان چهكی ئهتۆمی هێناوهته دوورگهكه، ههرچهنده بهرپرسانی ئهمریكا پێداگرییان دهكرد كه ئهم جۆره چهكانه به شێوهیهكی ناڕاستهوخۆ له ڕێككهوتنهكهی ساڵی ١٩٥١دا هاتوون.
له لوتكهی ئامادهیی سهربازی ویلایهته یهكگرتووهكان له گرینلاند له كاتی جهنگی سارددا، نزیكهی ١٠ ههزار كارمهندی ئهمریكی لهسهر دوورگهكه جێگیر بوون. بهڵام دوای ڕووخانی یهكێتی سۆڤیهت له ساڵی ١٩٩١دا، تێچووی ئامادهییهكی گهوره لهسهر دوورگهیهكی جهمسهری باكوور مانایهكی كهمی ههبوو.
زۆربهی دامهزراوهكانی ئهمریكا له گرینلاند له ماوهی دهیهی دواتردا داخران، و چالاكییهكانی ئهمریكا له تولێ كۆكرانهوه، كه ناوی له ساڵی ٢٠٢٣دا گۆڕدرا بۆ "پیتوفیك" (Pituffik) وهك دانپێدانانێك به نیشتهجێبوونی پێشووی ئینۆیتهكان لهوێ. ئێستا بنكهیهكی هێزی بۆشایی ئاسمانی ئهمریكایه، كه نزیكهی ١٥٠ كهسی تێدایه و بهڕێوهبردنی ڕاداری ئاگاداركردنهوهی پێشوهخته و پهیوهندییه مانگه دهستكردهكان دهكهن.
ترهمپ دهڵێت گرینلاند جارێكی تر بۆ ئاسایشی ئهمریكا گرنگه، و زۆرێك له پسپۆڕانی ئاسایشی نیشتمانی هاوڕان. ئهوان ئاماژه به گهشهكردنی كێبڕكێی جهمسهری باكوور لهگهڵ ڕووسیا و چین دهكهن لهسهر سهرچاوه سروشتییهكان و ڕێڕهوهكانی كهشتیوانی له كاتێكدا توانهوهی سههۆڵ ناوچهكه دووباره شێوهگیر دهكاتهوه. ههروهها بهڕێز ترهمپ دهڵێت گرینلاند زۆر گرنگه بۆ سیستهمی بهرگری موشهكی " (Golden Dome) كه هیواداره له ساڵانی داهاتوودا دروستی بكات.
بهڵام ترهمپ ههرگیز ئهوهی ڕوون نهكردووهتهوه كه بۆچی دهبێت كۆنترۆڵی گرینلاند بكات بۆ خزمهتكردنی ئهم پێداویستییانه.
خانم كۆنلی له پهیمانگای ئینتهرپڕایزی ئهمریكی وتی كه چارهسهرێك، ئهگهر ههبێت، ڕهنگه هاوشێوهی ڕووداوهكانی سهرهتای جهنگی سارد بێت. دوای ئهوهی خاوهندارێتی دوورگهكهی لێ قهدهغه كرا، وا دیاره بهڕێز ترهمپ بیر له زیادكردنی ئامادهیی سهربازی ئهمریكا له گرینلاند دهكاتهوه كه بهشێك بێت له ئهركێكی نوێی ناتۆ بۆ بهرگریكردن له دوورگهكه. ئهو وتی: "ئهوه ڕێگهیهكی دروسته."
بهڕێز فرید هاوڕا بوو، بهڵام وتی خۆزگه پڕۆسهكه دهتوانرا به بێدهنگی بهڕێوه بچێت، بهو شێوهیهی كه نزیكهی سهدهیهك لهمهوبهر ڕوویدا.
وتیشی: "ترهمپ دهیتوانی بهبێ ئهم ههموو درامایه ئهمه بهدهست بهێنێت."
نووسینی: مایكڵ كراولی
سهرچاوه:
نیویۆرك تایمز
وهرگێڕانی: وێستگهنیوز
**مایكڵ كراولی ڕووماڵی وهزارهتی دهرهوه و سیاسهتی دهرهوهی ئهمریكا بۆ ڕۆژنامهی تایمز دهكات. زۆرجار لهگهڵ وهزیری دهرهوه گهشت دهكات.**
PM:12:29:23/01/2026
ئهم بابهته 164
جار خوێنراوهتهوه
لێرەوە کۆمێنت بنوسە لە فەیسبوک دەردەکەوێت