نیویۆرك تایمز چیرۆكی سهركوتكردنی خۆپیشاندهرانی ئێرانی دهگێڕێتهوه
وێستگهنیوز -
دهسهڵاتدارانی ئێران تاریككردنی زانیارییان سهپاندووه له كاتێكدا ههوڵی دامركاندنهوهی خۆپیشاندانهكان دهدهن، بهڵام شایهتحاڵی شایهتحاڵان و ڤیدیۆكان كه باسی زیانه گیانییه كوشندهكان دهكهن، ڕێگهی خۆیان كردۆتهوه بۆ بینین وبیستن.
له كاتێكدا كه دهسهڵاتدارانی ئێران تا ڕادهی زۆر بێدهنگییهكی پهیوهندی تهواویان سهپاندووه بهسهر وڵاتێكدا كه بههۆی خۆپیشاندانی جهماوهرییهوه ههژاوه، ڤیدیۆكان و گێڕانهوهی شایهتحاڵان كه هێدی هێدی دهردهكهون، ئهوه دهردهخهن كه حكومهت یهكێك له كوشندهترین سهركوتكردنهكانی له دژی نائارامی له ماوهی زیاتر له دهیهیهكدا ئهنجام دهدات.
شایهتحاڵان دهڵێن هێزهكانی حكومهت دهستیان كردووه به تهقهكردن، وادیاره به چهكی ئۆتۆماتیكی و ههندێك جار به شێوهیهكی ههڕهمهكی، له خۆپیشاندهره بێچهكهكان. كارمهندانی نهخۆشخانه دهڵێن سهرهتا خۆپیشاندهران به برینی گوللهی ساچمهییهوه دههاتن، بهڵام ئێستا به برینی فیشهك و شكانی كاسهسهرهوه دهگهن. پزیشكێك ناوی لێنا "دۆخێكی قوربانی بهكۆمهڵ".
سهرهڕای گهمارۆی پهیوهندییهكان، وێنهیهكی دووبارهبووهوه له ئێرانهوه دهرچووه: ڕیز له دوای ڕیزی كیسهی تهرمهكان.
لهو ڤیدیۆیانهی كه لهلایهن چالاكوانانی ئۆپۆزسیۆنهوه له سۆشیال میدیا بڵاوكراونهتهوه، خێزانهكان دهبینرێن كه دهگرین له كاتێكدا له دهوری تهرمی خوێناوی له كیسه كراوهكاندا كۆبوونهتهوه و له گرته ڤیدیۆییهكانی كه له تهلهفزیۆنی دهوڵهتی ئێران پهخشكراون، بهرپرسێكی مردووخانه، كه جلی شینی لهبهردایه، لهناو كیسهكاندا ڕاوهستاوه كه به ڕێكی لهسهر زهوی ژوورێكی سپی ڕیزكراون.
بهرپرسهكه دهڵێت" زۆرینهی ئهم خهڵكه خهڵكی ئاسایین،" ، له كاتێكدا ههناسهیهكی ههڵدهكێشێت و سهری دهلهقێنێت. "خێزانهكانیان تهنها خێزانی ئاسایین."
ئهوانهی كه هێشتا پشتگیری له حكومهتی ئایینی ئێران دهكهن و ئهوانهی له شهقامهكاندا داوای رووخانی دهكهن، هاوڕان: ئهمانه رۆژانێكی دڕندانهن كه هاوشێوهیان ههرگیز نهبینیوه.
ژمارهی كوژراو و بریندارهكان له سهرتاسهری وڵاتدا ناڕوونه. گروپهكانی مافی مرۆڤ خهریكی ههوڵدانن بۆ گهیشتن به پهیوهندییهكانیان لهناو ئێران و پهیڕهوكردنی ئهو میتۆدۆلۆژیایهی كه به شێوهیهكی ئاسایی بۆ پشتڕاستكردنهوهی زانیاری بهكاریدههێنن، بهڵام دهڵێن كه سهدان كوژراویان تا ئێستا ژماردووه.
بهرپرسێكی باڵای وهزارهتی تهندروستی ئێران، كه به مهرجی نهناسراوبوون قسهی دهكرد، وتی نزیكهی 3000 كهس له سهرتاسهری وڵاتدا كوژراون بهڵام ههوڵیدا تاوانهكه بخاته ئهستۆی "تیرۆریستان" كه نائارامی دروست دهكهن. وتیشی، "ئهو ژمارهیه سهدان ئهفسهری تهناهیشی لهخۆگرتووه".
بهرپرسێكی تری حكومهت، كه ئهویش به مهرجی نهناسراوبوون قسهی دهكرد، وتی كه ڕاپۆرتێكی ناوخۆیی بینیوه كه ئاماژهی به لانیكهم 3000 كوژراو كردووه، وتی رهنگه ژمارهكه بهرزتر ببێتهوه.
ئهگهر پشتڕاست بكرێتهوه، توندوتیژییهكه لهنێو خراپترینهكاندا دهبێت له مێژووی نوێی ئێراندا.
شایهتحاڵان باسیان له بینینی نیشانهشكێنهكان كرد كه لهسهر سهربانی باڵهخانهكان له ناوهندی تاران جێگیركرابوون و تهقهیان له قهرهباڵغییهكان دهكرد، له خۆپیشاندانی ئاشتیانه كه لهناكاو دهگۆڕان بۆ دیمهنی كوشتار و ترس كاتێك فیشهكهكان سهر و سنگی خهڵكیان دهبڕی و تهرمهكانیان بهسهر زهویدا دهخست و له ژوورێكی فریاكهوتن كه له یهك كاتژمێردا 19 نهخۆشی برینداری فیشهكی چارهسهر دهكرد.
"ڕژێم لهسهر كوشتاره،" ئهمه قسهی یهكێك له خۆپیشاندهرانه به ناوی، یاسی، ئهو، وهك ئێرانییهكانی تری كه لهلایهن نیویۆرك تایمزهوه چاوپێكهوتنیان لهگهڵ كراوه، داوای كرد ناوی تهواوی بۆ سهلامهتی خۆی ئاشكرا نهكرێت.
یاسی، كه له سییهكاني تهمهنیدایه و بۆ كۆمپانیایهكی بڵاوكردنهوه كاردهكات، وتی كه شهوی ههینی لهگهڵ هاوڕێكانی له شهقامی ئهندهرزگوو له تاران ڕێپێوانیان دهكرد كاتێك هێزه ئهمنییهكان هێرشیان كرده سهریان و كوڕێكی ههرزهكاریان فیشهك له قاچی دا له كاتێكدا دایكی سهیری دهكرد.
یاسی وتی: "دایكی هاواری دهكرد، كوڕهكهم! كوڕهكهم! تهقهیان له كوڕهكهم كرد!".
ڤیدیۆكان كه شهوی دووشهممه له سۆشیال میدیا بڵاوكرانهوه و لهلایهن نیویۆرك تایمزهوه پشتڕاستكرانهوه، قهرهباڵغییهكی گهورهی خۆپیشاندهرانیان له تاران نیشان دهدا. دهنگی تهقه دهبیسترا، و هاواری: "مهرگ بۆ دیكتاتۆر!"
بۆ ماوهی پێنج ڕۆژی ڕابردوو، دهسهڵاتدارانی ئێران ئینتهرنێت، هێڵه تهلهفۆنییه نێودهوڵهتییهكان و ههندێك جار تهنانهت هێڵه مۆبایله ناوخۆییهكانیشیان داخستووه. ئهمهش وایكردووه كه گروپهكانی مافی مرۆڤ، ڕۆژنامهنووسان و خێزانهكان به ههمان شێوه خهریكی تێگهیشتن بن له قهبارهی ئهوهی ڕوویداوه.
بهڵام ڤیدیۆكان كه هێدی هێدی له وڵاتهكه دهردهچن و پهیامی ههندێك له ئێرانییهكان كه جاروبار دهستیان به ئینتهرنێتی سهتهلایت دهگات، وێنهیهكی وێرانكهری خوێنڕشتن پێشكهش دهكهن.
"توانیم بۆ چهند خولهكێك پهیوهست بم تهنها بۆ ئهوهی بڵێم لێره گۆمێكی خوێنه،" سهعید، بازرگانێك له تاران، به تایمزی وت. وتی كه شهوی یهكشهممه پهیوهندی ئینتهرنێتی ستارلینكی بهكاردههێنا.
كاتێك خۆپیشاندانهكان لهسهر ئابووری خراپی ئێران له بازاڕی تاراندا له 28ی كانوونی یهكهمدا سهریان ههڵدا، سهعید هاته سهر شهقامهكان بۆ ئهوهی بهشدارییان بكات. وتی كه ههمان شتی له كاتی بزووتنهوهی خۆپیشاندانهكانی ساڵی 2022 و ئهوانهی پێشتریشدا كردووه.
بهڵام لهگهڵ چوونه ناو گۆشهگیرییهكی قووڵترهوهی ئێران، وتی، زیاتر ڕوون بووهتهوه كه ئهم سهركوتكردنه "له هیچ كام له خۆپیشاندانهكانی پێشوو ناچێت."
"من خۆم گهنجێكم بینی كه فیشهكێكی بهر سهر كهوت،" له پهیامه دهنگییه تۆماركراوهكاندا به تایمزی وت. "شایهتحاڵی كهسێك بووم كه فیشهكێكی بهر ئهژنۆی كهوت. كهسهكه بێهۆش كهوته سهر زهوی، و پاشان هێزه ئهمنییهكان له دهوری كۆبوونهوه".
دوو ههفته لهمهوبهر، كاتێك دابهزینێكی خێرای بههای دراو خۆپیشاندهرانی هێنایه سهر شهقامهكان، بهرپرسان دانیان به گلهییهكانیاندا نا كه ڕهوان، ههرچهنده هۆشدارییان دا به خۆپیشاندهران كه فریوی "ئاژاوهگێڕان" نهخۆن.
بهڵام له ههفتهی ڕابردوودا، خۆپیشاندانه بچووكهكان له بازاڕهكانی شار و زانكۆكاندا تهقینهوه و بوون به بزووتنهوهیهكی جهماوهری فراوانتر، كه كۆمهڵێك خۆپیشاندهر گۆڕهپانه سهرهكییهكانی شار و ناوهندهكانی شارۆچكه گوندنشینهكانیان پڕ كردبوو. ئێستا بهرپرسانی ئێران دهستیان كردووه به قسهكردن لهسهر ئهوهی كه لهلایهن "تیرۆریستان" و بریكاره بیانییهكانی دڵسۆزی دوژمنهكانی، ویلایهته یهكگرتووهكان و ئیسرائیل، دهستیان بهسهردا گیراوه.
" غوڵام حوسێن موحسینی ئیژهیی، داواكاری گشتی ئێران، له كۆبوونهوهیهكی ئهنجومهنی باڵای دادوهریدا له ڕۆژی دووشهممه ، بهپێی ئاژانسی ههواڵی نیمچه فهرمی، تهسنی وتی، "ڕێوشوێنی توند و كاریگهر بگرنهبهر بۆ تۆڵهسهندنهوهی شههیدان و كوژراوان،" وهك نیشانهیهك بۆ قهبارهی سهركوتكردنهكه، حكومهت ههنگاوێكی نائاسایی ناوه به داننان بهوهی كه ژمارهیهكی زۆر قوربانی ههبوون، بهڵام ههوڵیداوه قوربانییهكان به شێوهیهكی سهرهكی وهك ئهندامانی هێزه ئهمنییهكان وێنا بكات.
نۆ دانیشتووی تاران، لهگهڵ دوو پزیشك و پهرستارێك كه له نهخۆشخانه حكومییهكان كاردهكهن، وتیان كه شایهتحاڵی ڕاستهوخۆی هێڵی توندتری حكومهت بوون.
دووانیان له چاوپێكهوتنهكاندا وتیان كه نیشانهشكێنیان بینیوه كه له گهڕهكهكانی سهتارخان و پاسداران له تاران تهقهیان له قهرهباڵغییهكان كردووه، و یهكێكیان گێڕایهوه كه بریكارێكی ئهمنی له گهڕهكی ئهقدهسیه به شێوهیهكی ههڕهمهكی تهقهی له قهرهباڵغییهكه كردووه له كاتێكدا به ئۆتۆمبێل تێدهپهڕی.
دانیشتوویهكی تاران كه شهوی شهممه لهگهڵ هاوسهرهكهی چوو بۆ سهتارخان، وتی كه شایهتحاڵی ئهوه بووه كه هێزه ئهمنییهكان به چهكی ئۆتۆماتیكی تهقهیهكی زۆریان له كۆمهڵێك كوڕ و كچی گهنج كردووه. وتی، ئهوان بهسهر یهكتردا كهوتنه سهر زهوی.
له نهخۆشخانهی نیكان له باكووری تاران، پهرستارێك وتی كه كارمهندانی پزیشكی ماندوو بوون كاتێك 19 برینداری فیشهك نزیكهی له یهك كاتدا هاتنه ژوورهوه. له نهخۆشخانهی شوههدا له گهڕهكی تهجریشی تاران، پزیشكێك وتی زۆرێك له خۆپیشاندهران كه براونهته ئهوێ، له كاتی گهیشتنیان به نهخۆشخانه به مردوو ڕاگهیهندراون، زۆرێكیان له مهودایهكی نزیكهوه له سهر، مل، سییهكان و دڵیاندا تهقهیان لێكراوه.
ناوهندی مافی مرۆڤ له ئێران، كه بنكهكهی له نیویۆركه، ڕۆژی دووشهممه شایهتحاڵی پزیشكێكی بڵاوكردهوه كه له تاران و ئهسفههان له سهرهتای سهركوتكردنهكهوه چارهسهری نهخۆشهكانی كردووه. گروپهكه ناوی بۆ سهلامهتی خۆی شاردهوه.
پزیشكهكه وتی، له سهرهتای خۆپیشاندانهكاندا، خۆپیشاندهران بۆ بهركهوتنی گازی فرمێسكڕێژ و برینی گوللهی ساچمهیی چارهسهر دهكران. پاشان له ڕۆژی پێنجشهممه، پزیشكهكه وتی، دهستی كرد به بیستنی دهنگی تهقهی قورسی چهكی ئۆتۆماتیكی له نهخۆشخانهكهوه.
"ئهمه دۆخێكی قوربانی بهكۆمهڵ بوو،" پزیشكهكه له گێڕانهوهكهیدا وتی. "ئامرازهكانمان، شوێنمان و كارمهندانمان زۆر كهمتر بوون له ژمارهی بریندارهكان كه دهگهیشتن. حاڵهته توندوتیژهكان كه بینیم دڕندانه بوون، فیشهك بۆ كوشتن بوو."
بهڕێوهبهری جێبهجێكاری ناوهندی مافی مرۆڤ له ئێران، هادی قائمی، وتی كه تیمهكهی گێڕانهوهكانیان له كهرهج، ڕۆژئاوای تاران، و كرماشان، له ڕۆژئاوای ئێران، كۆكردۆتهوه، كه ئاماژه بهوه دهكهن كه نهخۆشخانه و كلینیكهكان لهلایهن هێزه ئهمنییهكانهوه داگیركراون كه بهدوای خۆپیشاندهره بریندارهكاندا دهگهڕان و زانیارییه كهسییهكانیان كۆدهكردهوه.
سهعید، بازرگانهكهی تاران، ئهزموونێكی هاوشێوهی له پایتهختدا باسكرد.
"ئهوان خۆپیشاندهره بریندارهكان دهبهن بۆ نهخۆشخانه و ئهگهر چاك ببنهوه، دهستگیریان دهكهن،" به تایمزی وت. "ئهگهر خێزانهكانیان بگهن، ههوڵدهدهن به جۆرێك یارمهتیان بدهن بۆ ههڵاتن. ئهو خێزانانهی كه دێن بۆ وهرگرتنهوهی تهرمی كوژراوهكان، ناچار دهكرێن به دانپێدانانی سووكایهتیپێكهر: دهبێت بڵێن كه 'تیرۆریستان' كوشتوویانن."
چالاكوانان له گروپی مافی مرۆڤی ئێرانی HRANA كه بنكهكهی له واشنتۆنه، ڕاپۆرتیان له نهخۆشخانهكانهوه كۆكردۆتهوه كه پێشنیاری ئهوه دهكهن كه له ههندێك حاڵهتدا بهرپرسانی ئهمنی خۆپیشاندهرانیان دهستگیر كردووه تهنانهت پێش ئهوهی بۆ برینهكانیان چارهسهر بكرێن.
سكایلار تۆمپسۆن، جێگری بهڕێوهبهری HRANA، وتی كه ژمارهی كوژراوانی ڕێكخراوهكهی له دوو ڕۆژی ڕابردوودا به شێوهیهكی پچڕ پچڕ بهرزبۆتهوه، كاتێك خهڵك به شێوهیهكی ناڕێك توانیویانه بچنه سهر ئینتهرنێت و ئهوهی زانیویانه هاوبهشی پێبكهن.
ڕۆژی شهممه، گروپهكه ژمارهی كوژراوانی به 70 كهس دادهنا. تا بهیانی ڕۆژی دووشهممه، ژمارهكه گهیشتبووه 572 خۆپیشاندهر و 69 ئهندامی هێزه ئهمنییهكان. خاتوو تۆمپسۆن وتی، به ئهگهری زۆرهوه بهرزبوونهوهیهكی تر ڕوودهدات، كاتێك گروپهكه كار لهسهر پشتڕاستكردنهوهی 500 حاڵهتی تر دهكات.
ناوهندی مافی مرۆڤ ، بهڕێز قائمی وتی، چونكه نهیتوانیوه پهیوهندی به ژمارهیهكی پێویست له خهڵكهوه بكات بۆ پهیڕهوكردنی ڕێكاره ئاساییهكانی خۆی بۆ پشتڕاستكردنهوهی گێڕانهوهی چالاكوانانی مافی مرۆڤی ناوخۆیی لهگهڵ گێڕانهوهی خێزانی قوربانییهكان.
"ناتوانین ژمارهی ورد پشتڕاست بكهینهوه، بهڵام ههموو نیشانهكان تا ئێستا ئاماژه به كوشتاری بهرفراوان دهكهن له چهند ڕۆژی ڕابردوودا،" بهڕێز قائمی له چاوپێكهوتنێكدا وتی. "ئێمه بهلایهنی كهمهوه 1000 مردن له سهرتاسهری وڵاتدا و به ئهگهری زۆرتر مهزهنده دهكهین. بهڵام زانیارییهكانی ئێستا تهنها سهرهداوێكن."
ئایا سهركوتكردنه توندوتیژهكه سهركهوتوو دهبێت له ترساندنی خۆپیشاندهران بۆ بێدهنگی، هێشتا دیار نییه. ڕۆژی دووشهممه، ڤیدیۆی كهمتر له نائارامییهكان دهركهوتن وهك له ڕۆژانی پێشوو. بهڵام سهعید پێداگری كرد كه كوشتارهكان خۆپیشاندهران ناوهستێنن."خهڵك چیتر ناترسن".
راپۆرتی: نیویۆرك تایمز
وهرگێڕانی: وێستگهنیوز
PM:06:09:13/01/2026
ئهم بابهته 384
جار خوێنراوهتهوه
لێرەوە کۆمێنت بنوسە لە فەیسبوک دەردەکەوێت