کورە ئەتۆمییەکان نهێنی "ماددەی تاریک" ئاشکرا دەکەن؛ ڕەهەندە شاراوەکان و کێشی تەنۆلکەکان دەبنە ڕاستی

وێستگە ستایل - سۆلین عوسمان

لە وەرچەرخانێکی مێژووییدا کە جیهانی فیزیای هەژاندووە، توێژینەوەیەکی نوێ ئاشکرای دەکات کە کورە ئەتۆمییەکانی داهاتوو (Fusion Reactors) نەک تەنها وزەی خاوێن بەرهەم دەهێنن، بەڵکو دەبنە کارگەیەک بۆ دروستکردنی تەنۆلکە نادیارەکانی "ماددەی تاریک". ئەم دۆزینەوەیە کە پەیوەندی بە ڕەهەندە شاراوەکانی گەردوون و ئەندازەی کێشی تەنۆلکەکانەوە هەیە، وەڵامی ئەو پرسیارە گەورانە دەداتەوە کە بۆ چەندین دەیە فیزیازانانی سەرقاڵ کردبوو.

ئەم دۆزینەوەیە لە کاتێکدا دێت کە زانایان لە ڕێگەی بیردۆزێکی نوێوە پێشنیاریان کردووە کە کێشی هەموو تەنۆلکە بنەڕەتییەکان و هێزەکانی گەردوون لە ئەنجامی "ئەندازەی ڕەهەندە شاراوەکان"ەوە دروست دەبن. بەپێی ئەم تێڕوانینە، ڕەهەندەکان لەوانەیە لە ئاستی مایکرۆسکۆپیدا بچەمێنەوە و جۆرە پێکهاتەیەکی جێگیر دروست بکەن کە کێش و هێزی کێشکردن بەرهەم بهێنێت، ئەمەش واتا گەردوون لە بنەڕەتدا تەنها ئەندازەیەکی ئاڵۆزە و پێویستی بە هیچ بوارێکی تری وزە نییە بۆ دروستکردنی بارستایی.

وردەکارییەکان باس لەوە دەکەن کە نیترۆنەکان لەناو کورە ئەتۆمییەکاندا دەبنە هۆی دروستبوونی کارلێکی دەگمەن کە تەنۆلکەی "ئاکسیۆن" (Axion) بەرهەم دەهێنن. ئاکسیۆنەکان ئەو تەنۆلکانەن کە زانایان بڕوایان وایە پێکهێنەری سەرەکی ماددەی تاریکن. جالب لەوەدایە، ئەم بیرۆکەیە ساڵانێک پێش ئێستا لە زنجیرەی کۆمیدی "The Big Bang Theory" وەک گریمانەیەکی خەیاڵی باسی لێوە کرا، بەڵام ئێستا زانایانی ڕاستەقینە ڕێگەیەکی کردەییان دۆزیوەتەوە بۆ تاقیکردنەوەی و نیشانی دەدەن کە کورە ئەتۆمییەکان دەتوانن پەردە لەسەر نهێنییە شاراوەکانی گەردوون لابدەن.

ئەم توێژینەوەیە لەسەر بنەمای کارەکانی ئاینشتاین داڕێژراوە کە دەیوت کێشکردن لە چەمانەوەی کات و شوێنەوە دروست دەبێت، بەڵام ئێستا زانایان دەڵێن هەموو هێزەکانی تر و تەنانەت بارستایی تەنۆلکەکانیش لە چەمانەوەی ڕەهەندە زیاترەکانەوە دروست دەبن. ئەگەر ئەم بیردۆزە لە تاقیکردنەوەکانی داهاتوودا بسەلمێنرێت، ئەوا دەبێتە "بیردۆزی هەموو شتێک" کە دەتوانێت فیزیای کوانتۆم و فیزیای گشتی ئاینشتاین پێکەوە کۆبکاتەوە و وێنەیەکی تەواو بۆ گەردوون بکێشێت.

لە ئەنجامدا، ئێمە لەبەردەم سەردەمێکداین کە تێیدا تەکنەلۆژیای وزە و زانستی فیزیا یەکدەگرن. دروستکردنی ماددەی تاریک لە تاقیگەدا نەک تەنها وەڵامی نهێنییە گەردوونییەکان دەداتەوە، بەڵکو تێگەیشتنمان بۆ واقیع دەگۆڕێت. ئەم هەنگاوە دەیسەلمێنێت کە مرۆڤایەتی خەریکە دەبێتە خاوەنی کلیلی ئەو ڕەهەندانەی کە تا ئێستا تەنها وەک خەیاڵ دەبینران.

سەرچاوە: گۆڤاری زانستی Nature Physics، ئاژانسی توێژینەوەی فیزیای تیۆری، و بڵاوکراوەکانی Event Horizon Telescope.

PM:09:52:28/02/2026

ئه‌م بابه‌ته 88 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌