ئەو برایەتیەی کە بە نرخی کورد تەواو دەبێت

مێژووی کوردستان تەنها مێژووی شۆڕش و بەرخودان نییە؛ مێژووی ئەو دروشمانەشە کە لە ژێر ناوی ئاشتی، یەکێتی و هاوبەشی، زۆرجار بوونەتە بەربەستێک لەبەردەم ناسین و داواکاریی مافەکانی کورد. لە نێوان ئەم دروشمانەدا، «برایەتی گەلان» و «برایەتی دینی» شوێنێکی تایبەتیان هەیە؛ دوو دەستەواژەیەک کە لە ڕووی وشەوە دڵخۆشکەرن، بەڵام کاتێک لە بواری سیاسی و مێژووییدا دەخرێنە کار، دەبێت بپرسین: ئەم برایەتییە بۆ کێ بووە و کورد بۆ پاراستنی چی لە دەستداوە؟ کێشە لە خودی «برایەتی» نییە؛ کێشە لەوەیە کە هەندێک جار برایەتی کراوەتە ئایدیایەکی بێ پرسیار؛ واتە کورد دەبێت بیسەلمێنێت کە برایە، بەڵام لایەنی بەرامبەر پێویستی بە سەلماندنی یەکسانیی خۆی نییە. لەو کاتەدا، دروشم دەبێتە ئامرازێک بۆ داواکردنی خۆگونجاندن لە کورد، نەک بنەمایەک بۆ دادپەروەری. لە سەدەی بیستەمدا، کورد لە چوار دەوڵەتی ناوچەکەدا بە شێوەی جیاواز ڕووبەڕووی سیاسەتەکانی ناوەندگەرایی، یەکسانکردنی ناسنامە و سنووردارکردنی مافە نەتەوەییەکان بووە.

لە عێراقەوە تا تورکیا و ئێران و سوریا، کێشەی کورد زۆرجار بە ناوی پاراستنی یەکپارچەیی دەوڵەت و یەکێتیی نەتەوەیی مامەڵەی لەگەڵ کراوە. بەڵام لە پشت ئەم وشانەدا ژیانی ڕۆژانەی نەتەوەیەک هەبووە کە زمان، ناسنامە و داواکارییە سیاسییەکانی سنووردار کراون. لەوێدا «برایەتی گەلان» دەتوانێت ببێتە پرسیارێکی جدی. ئەگەر گەلان برای یەکترن، بۆچی یەکێک مافی ناسین و نووسین و پاراستنی ناسنامەی خۆی هەبێت و ئەوی تر بۆ هەمان داواکارییەکان تۆمەتبار بکرێت؟ ئەگەر هاوبەشیی نێوان گەلان بەهادارە، بۆچی نابێت ئەو هاوبەشییە لەسەر بنەمای داننان بە جیاوازی و یەکسانی دامەزرێت؟ گەلان بەوە نابنە برا کە یەکێک لەوان خۆی بسڕێتەوە بۆ ئەوەی یەکێکی تر ئاسوودە بێت. بەڵام لە مێژووی کورددا تەنها دەسەڵاتەکان نەبوون کە ئەم دروشمانەیان بەکار هێناوە؛ هەندێک جار خودی کوردیش لە پێناوی هاوبەشییە گشتییەکاندا پرسی خۆی خستووەتە دواوە. ئەمە لەوانەیە یەکێک بێت لە ناخۆشترین لایەنەکانی مێژوومان: هەندێک جار بۆ ئەوەی «دژ بە ئەوانی تر» نەبین، زۆر لە خۆمان کەم کردووەتەوە.

بۆ ئەوەی تۆمەتبار بە نەتەوەپەرستی نەبین، لە باسکردنی ناسنامەکەمان شەرممان کردووە؛ بۆ ئەوەی دژ بە یەکێتی نەبین، لە داواکارییەکانمان پاشەکشەمان کردووە؛ و بۆ ئەوەی بە «برا» بمێنینەوە، لەبیرمان کردووە کە برایەتی نابێت بە مانای بێدەنگبوون بێت. ئەمە لەگەڵ «برایەتی دینی»ش بە شێوەیەکی تر دووبارە بووەتەوە.

کورد بە درێژایی مێژووەکەی بەشێکی زۆری موسڵمان بووە و ئیسلام بەشێکی گرنگی کەلتوور و مێژووی کۆمەڵگەی کوردییە. بەڵام هاوبەشیی ئایینی نابێت ببێتە هۆی سڕینەوەی جیاوازیی نەتەوەیی. کورد دەتوانێت موسڵمان بێت و لە هەمان کاتدا کورد بێت؛ هیچ ناکۆکییەکی بنەڕەتی لەنێوان ئەم دوو ناسنامەیەدا نییە. کاتێک «ئێمە هەموومان موسڵمانین» دەکرێتە وەڵامی پرسی «ئێمە کێین؟»، ئەوا دوو پرسیاری جیاواز بە یەک پرسیار تێکەڵ کراون.

ئایین وەڵامی پرسیاری باوەڕە؛ نەتەوە، ناسنامە و مێژوو وەڵامی پرسیارێکی کۆمەڵایەتی و کەلتوورییە. هاوبەشیی لە باوەڕدا نابێت مافی جیاوازیی لە زمان و کەلتوور و چارەنووس بسڕێتەوە. لەوانەیە زیانەکە لە خودی دروشمەکانەوە کەمتر بێت و لە شێوەی بەکارهێنانیان زیاتر بێت. برایەتییەک کە لەسەر یەکسانی دامەزرابێت، دەتوانێت بەهادار بێت؛ بەڵام برایەتییەک کە یەک لایەن داوای لێ بکرێت خۆی کەم بکاتەوە و لایەنی تر هیچ گۆڕانکارییەک لە خۆی نەکات، تەنها ناوی برایەتییە. کورد لە مێژوودا بەهایەکی زۆری بۆ هاوبەشی و هاوپەیمانی داوە، بەڵام ئەوەی دەبێت لە مێژوو فێری ببین، ئەوەیە کە هیچ هاوبەشییەک نابێت ببێتە جێگرەوەی ماف.

نەتەوەیەک کە هەمیشە لە ترسی ئەوەی «دژ بە یەکێتی» ناوببرێت دەنگی خۆی نزم بکاتەوە، لە کۆتاییدا لەوانەیە بەشێک لە ناسنامە و مافەکانی خۆی بەدەستی خۆی دوا بخات. بۆیە ئەمڕۆ پێویستە کورد لەگەڵ خۆی ڕووبەڕوو ببێتەوە و پرسیارێکی سادە بکات: ئایا برایەتی بۆ ئەوەیە کە گەلان ڕێز لە یەکتر بگرن، یان بۆ ئەوەی گەلێک دەست لە مافەکانی خۆی بەردات؟ ئەگەر یەکەمە، ئەوا پێویستە هەموومان پشتیوانی بکەین؛ ئەگەر دووەمە، ئەوا کورد نابێت بەهۆی جوانیی وشەکەوە قوربانییەکەی بێت. کورد نابێت دژی عەرەب و فارس و تورک و هیچ گەلێکی تر بێت؛ هەروەها نابێت دژی ئایین بێت.

بەڵام دەبێت دژی ئەو بیرۆکەیە بێت کە پێی دەڵێت بۆ ئەوەی دۆست بمێنیتەوە، دەبێت خۆت کەم بکەیتەوە؛ بۆ ئەوەی موسڵمان بمێنیتەوە، دەبێت کوردبوونت لەبیر بکەیت؛ و بۆ ئەوەی «برا» بمێنیتەوە، دەبێت لە مافەکانت پاشەکشە بکەیت. گەلان ئەوکاتە برای یەکترن کە هیچ کامێکیان ئەویتر نەخاتە ژێر ڕکێفی خۆی. ئایین کاتێک پەیوەندییەکی مرۆیی و ڕۆحییە کە بۆ بێدەنگکردنی گەلێک بەکار نەهێنرێت. یەکێتی کاتێک بەهادارە کە لەسەر یەکسانی بێت، نەک لەسەر داواکارییەکی یەک لایەنە. کورد نابێت لەگەڵ گەلان بژیت بە نرخی کەمتر لە خۆی، و نابێت لەگەڵ ئایین بژیت بە نرخی کەمتر لە ناسنامەکەی. نابێت بۆ سەلماندنی دۆستایەتیی خۆی، هەموو جارێک خۆی بکاتە قوربانیی دروشمێک کە ئەوانی تر بە کردەوە پابەندی پێ نەبوون.

برایەتی ئەوە نییە کە کورد خۆی لەدەست بدات بۆ ئەوەی لەگەڵ ئەوانی تر بمێنێتەوە؛ برایەتی ئەوەیە کە کورد و ئەوانی تر بتوانن هەر یەکە وەک خۆیان بمێننەوە و بە یەکسانی لەگەڵ یەکتر بژین.

PM:09:45:17/09/2026

ئه‌م بابه‌ته 148 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌

هەموو وتارەکان کاتێک لە وێستگە نیوز بڵاودەبێتەوە تەنها بیروبۆچونی خاوەنەکانێتی