پاراستنی فیدرالیەت و رێرەوەکانی نەوت و گاز: بانگەواز

ساڵانی رابردوو سەرقاڵی پرۆژەیەکی تایبەت بووم سەبارەت بە دارشتنی هەندێ کۆڵەکەی سەرەتای بۆ حکومرانی خۆماڵی و بەکوردی کردنی کۆڵەکە سەرەکییەکانی حکومرانی باش، دوا بەشی لە تەواو بووندایە، هیوادارم بەسوود نێت.

ئەم نوسینە جیاوازە، بیرۆکەی پرۆژەیەکی فراوانە بۆ پاراستنی فیدرالیەت بە شێوازێکی سیاسی نوێ، هەموو ئەو هەوڵانەی تا ئیستا دراون بۆ پیادەکردن و مانەوە و پتەوکردنی بەندەکانی فیدراڵیەت لە قسەی نێو هۆڵەکانی پەرلەمان و ئۆفیسەکانی پارتە سیاسییەکان و نووسینە سیاسییەکان دەرنەچووە. هەر قسەی سیاسی بوون، دوور بوون لە هەنگاونان بۆ پێشەوە. بەداخەوە، هەموو مشتومڕەکانی رابردوو لەو ئاستەدا نەبوون کە پرۆژەی گونجاوی لێ سەوز بێت. ئەم نوسینە هەوڵ دەدات مەنهەجێکی سیاسی نوێ بۆ پاراستن و پەرەپێدانی فیدراڵیەت لە مەودای ناوەند و دووردا بێنێتە کایەوە.

ئەوەی ئێستا لە دیمەنی سیاسی رۆژهەڵاتی ناوەراستدا روودادەت زۆر خێرایە، جەنگ و بیناکردن هاوشان بەیەکتری دەجووڵێن. هەموو دەوڵەتە عەرەبییەکان، لە پاش هاتنەکایەی قەیرانی گەرووی هۆرمز کە بووە گۆڕپانی سەرەکی جەنگ و ئامراز و چەکی سەربازی و ئامانجی ستراتیژی هەریەک لە ئێران و ئەمەریکا، بەئاگاهاتنەوە، ئەوانەی کە نەوت بەرهەم دەهێنن هەستیان بە مەترسی لەسەر کۆی بوونیان کرد بەوەی ئابووری وڵاتەکانیان بەگشتی و بەرهەمهێنانی نەوت و گاز لە بەردەم مەترسییەکی چارەنوسسازدایە، ئەم دەوڵەتانە هەرگیز لەو باوەڕەدا نەبوون کە رۆژێک دێت و ئاڵۆزییە سیاسییەکان لە نێوان ئێران و ئەمریکا دەگاتە ئەوەی کە رێرەوێکی دەریایی زیندوو و گرنگ داخرێت و هەریەک بە جیا خۆی بەخاوەنی رێرەوەکە بزانێت.

لە یادمە، ساڵی ٢٠٢٢، کە لە دایالۆگی ستراتیژی نێوان عێراق و ئەمریکا هاتینەوە، لە چاوپێکەوتنێکدا باسم لە گرنگی ستراتیژی هەموو رێرەوە ئاوییەکان کرد، لەگەڵ ئەو رایەدا کۆک نەبووم کە پێی وابوو ئەمریکا یەدەگی نەوت و گازی زۆرە و پێویستی بەو رێرەوە ئاویانە نەماوە، ئەوەی راستی بێت ئەو رێرەوانە مێژووین و بازرگانی هەموو کیشۆرەکان بەیەکەوە دەبەستێتەوە و بایەخییان بۆ هەتا هەتایە.

با بێینە سەر مەبەستی سەرەکی نوسینەکە، هەموو دەوڵەتە عەرەبییەکان وەک سعودییە و کوێت و عێراق و ئوردن و ئیمارات و قەتەر سەرقاڵی بینا کردنی رێرەوەی جێگرەوەن، لە ماوەی چەند ساڵێکدا رێرەوی هۆرمز تەنیا رێرەوی ئاوی نابێت کە پشتی پێ ببەسترێت، بێگومان ئەم مەزەندە سیاسییە پەیوەستە بەوەی کە سەقامگیری سیاسی لە ناوچەکەدا بێتە کایەوە تاوەکو گەشەپێدانی ئابووری لە هەموو بوارەکاندا روو بدات.

هەر بۆ نموونە، سعودیە سەرقاڵی فراوانکردنی بۆرییەکانی رۆژهەڵات-رۆژئاوای خۆیین کە دەچنەوە سەر دەریای سوور، هەروەها کار لەسەر فراوانکردنی هێڵی شەمەندەفەر بۆ کاروباری لۆجیستیک دەکات، کوێت کار لەسەر بەستنەوەی بۆرییەکانی نەوت لە رێگەی ئیمارات و سعودیەوە دەکات. کۆمپانیای نیشتمانی ئەبوزەبی کار لەسەر پرۆژەیەک بۆ راکێشانی بۆری نەوت لە هەردوو ناوچەکانی رۆژئاوا و رۆژهەڵات دەکات. پرۆژەکە لە ٢٠٢٧ تەواو دەبێت و لە فوجەیرەوە نەوت دەگوێزرێتەوە بۆ عومان و بەو ناوچانەدا دەڕوات کە خاڵەکانی پشکنین لە گەرووی هورموز نایانگرێتەوە.

عێراق بۆرییە کۆنەکان و بۆری نوێ لە رێگەی سوریا و تورکیاوە بینا دەکاتەوە، عێراق سەرقاڵی بیناکردنەوەی هێڵی بانیاس-کەرکوکە و کار لەسەر هێڵی گەشەپێدانی ئابووری چین دەکات، ئەو پرۆژە ستراتیژیانە ناوەند و باشووری عێراق بە وڵاتانی کەنداو لە خوارەوە، و لە باکوور ئەوروپا دەبەستێتەوە. ئەو هەموو پرۆژانە روودەدەن و ئێمە وەک هەرێمی کوردستان، بەشێک نین لە هیچیان.

تۆ بڵێ ئەمە بە ئەنقەسەت بێت! ئایا ئەمە پوکانەوەی فیدرالیەتی هەرێمی کوردستان نییە لە مەودای دووردا. لە دامەزراندنی دەوڵەتی عێراقەوە لە پاش هەرەسی عوسمانییەکان، ئابووری و سەرچاوە سروشتییەکان ئەو چەکە بوون کە بۆ ململانێی دەستەڵات بەکارهاتوون، ئایا ئەمە گەمارۆدانی هەرێمی کوردستان نییە. ئەگەر ئەوە نییە ئەو هۆکارانە چیین کە گەرەنتی پاراستنی فیدراڵیەت دەدات؟ بۆ هەرێمی کوردستان وەک جوگرافیا لەو پرۆژانە بێ بەش بێت؟ رەنگە بڵێن بە دەستوور و بە یاسا مافی هەرێمی کوردستان پارێزراوە، بمبەخشن رەنگە ئێمە شارەزای مێژووی تاڵی خۆمان بین، بەڵام هێشتا شارەزای جوگرافیا و عەردی کوردستان نین.

لەسەر ئەرزی واقیع، جوگرافیا موڵکی ئەو گروپە سیاسیانەیە کە ئەو جوگرافیانە بەڕێوە دەبەن و داهات بۆ گروپەکان دابین دەکات. هەر بۆیە ئەگەر لە ئێستاوە هەندێ مەسەلەی ستراتیژی لەگەڵ بەغدا چارەسەر نەکرێن، سبەی ئالۆز دەبن و دەبێت بۆ داهات لە بەغدا بپارێینەوە. هیوادارم ئەو رۆژە نەبینین. ئەمە مەترسیەکی گەورەیە بۆ سەر ئاسایشی نیشتمانی هەرێمی کوردستان. هەڵمەت و لۆبی سیاسی لەسەر هەموو ئاستەکانی دەرەوە و ناوەوە لە ئێستادا کارێکی هەنووکەی و پەلەیە. دەبێت فیدراڵیەت لە کاڵبوونەوە، لە واقیعدا، بپارێزرێت.

هەرێمی کوردستان لە ئێستادا پەیوەندیەکی ئەرێنی و ستراتیجی لەگەڵ کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی هەیە، ئەم پەیوەندییە بۆ پەرەپێدانی ئابووری هەرێمی کوردستان گونجاوە، لانی کەم، هەوڵ بدرێت هەرێمی کوردستان ببێتە بەشێک لەو پرۆژانە، بەمانایەکی دیکە هاوبەشی ستراتیژی بێت، ئاخر بێ ویژدانییە، پارێزگاکانی وەک ئەنبار و موسڵ لەسەر حسابی هەرێمی کوردستان ببوژێنەوە، بێگومان، ئێمە دەخوازین بەرنامە ئابوورییەکان بەشێوازیکی یەکسان بۆ هەموو ناوچەکانبن بێ جیاوازی.

کرۆکی سەرەکی ئەم نوسینە ئەوەیە ئێمە دەتوانین فیدراڵیەتی هەرێمی کوردستان پتەو بکەین ئەگەر ببینە بەشێکە لەو پرۆژە زۆرانەی کە ئێستا لەسەر ئاستی دەوڵەتە گەورەکان لە ئارادایە. سنووری ئێمە بە تورکیا و سوریا، سنورێکی فراوانە، هەرێمی کوردستان پەیوندییەکی دراوسێیانەی باشی هەیە. گرنگە هەرێمی کوردستان وەک جوگرافیا ببێتە بەشێک لە هاوسەنگی سیاسی و پەرەپێدانی ئابووری، تەنیا بەم مەنهەجە سیاسییە مەترسی هەردوولا، بەغدا و هەولێر دەڕەوێتەوە، بەرژوەندی ئابووری هاوبەش، تێگەیشتنە سیاسییە جیاوازەکان لەیەک نزیک دەکاتەوە. ئەگەر ئەم روونەدات، دەبێت گومان لە نییەتە سیاسییەکان بکەین!

هیوادارم ئەوەی روودەدا وەک باسم کرد بە دەستی ئەنقەست نەبێت و هەرێمی کوردستان لەسەر هەموو ئاستە باڵاکان ئەم بانگەوازەی بەندە بە جیددی وەربگرن، بۆ هەرێمی کوردستان گرنگە لە چوارچێوەی یاسا نێودەوڵەتییەکان و عێراقدا پرۆژەی سیاسی و ئابووری هەبێت و سوودی بۆ هەموو لایەک هەبێت. ئێمە دەتوانین لە دارشتنی پرۆژە سیاسی و تەکنیکییەکان هاوکاربین. هەوڵە دیبلۆماسییەکان دەبێت برژێنە نێو پلان و دارشتنی پرۆژەی ستراتیژی گەورەوە کە ئامانجی پاراستنی ئاسایشی نیشتمانی بێت و چارەسەری بنبڕ بۆ قەیرانەکانی ئاییندە کە خۆیان لە ئاو و ژینگە و وزە و ژێرخانی کۆمەڵگە.. هتد دەبینێتەوە، بدۆزرێتەوە.

لە ئاستی کاروباری ناوخۆشدا، سێبەری دوو ئیدارەیی و دوو زۆنی تا دێت تۆخ دەبێتەوە، بەداخەوە، ئەم هەرەشەیە لە هەناوی هەرێمی کوردستاندایە، پەیوەندی بەستن لەگەڵ بەغدا دوور لە دامەزراوە سیاسی و حکومییەکان یاری کردنە بە ئاگر، هەر بڕیارێکی هەر پارتێکی سیاسی، لە نەبوونی پەرلەمان و حکومەتێکی تەواو کاریگەردا، شەرعیەتی سیاسی نابێت و ئاکامەکەی باش نابێت. گەڕانەوە بۆ رووداوەکانی مێژوو ئەوەمان پێدەڵێت کە ئەو جۆرە پەیوەندییە بە تەواوی فیدراڵیەت هەڵدەتەکێنێت و لە باشترین دۆخدا حکومەتی مەرکەزی لە بەغدا وەک پارێزگا و بەمەرجی قورس داهات دابین دەکات. ئەو مەیلە سیاسییە مەرکەزییە بۆ هەموو عێراق لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی لە ئارادایە و پاش ئیدارەی "ترەمب"ش بەردەوام دەبێت. وزە، دەبێت بە بەرپرسیاریەتی سیاسی و ئابووریەوە وەک بەشێک لە سەرمایە و سەرچاوەی هەرێمی کوردستان، پاشان عێراق، ئیدارە بکرێت.

PM:06:10:12/09/2026

ئه‌م بابه‌ته 100 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌

هەموو وتارەکان کاتێک لە وێستگە نیوز بڵاودەبێتەوە تەنها بیروبۆچونی خاوەنەکانێتی