میدیا و دادگا؛ سنووری نێوان چاودێری و دەستوەردان

ڕاگەیاندن لە بنەڕەتدا پیشەیەکی دادوەری نییە؛ ئەرکی ڕۆژنامەوان ئەوە نییە کە لەبری دادوەر ، تۆمەتبارێک بە تاوانبار بناسێنێت و بۆ کەسێک بڕیاری بێتاوانی یان تاوانباری دەربکات. ئەرکی سەرەکیی ڕاگەیاندن ئەوەیە کە ڕووداوەکان بۆ کۆمەڵگا ڕوون بکاتەوە، زانیاریی پشتڕاستکراوە بگەیەنێت، پرسیار لە دەسەڵات و دامەزراوەکان بکات و، ئەگەر پێویست بوو، بەڵگە و زانیارییەکان بخاتە بەرچاوی خەڵک. بەڵام لە هەرێمی کوردستاندا، لەگەڵ فراوانبوونی میدیای دیجیتاڵ و خێرایی بڵاوبوونەوەی هەواڵ، سنوورێکی هەستیار زیاتر لە جاران گرنگ بووەتەوە؛ ئەویش سنووری نێوان ڕاگەیاندن و دادگایی‌کردنە.

کێشەکە لەوێوە دەست پێدەکات کە کەیسێکی دادوەری لە میدیا دەبێتە هەواڵ. ڕووداوەکە لەوانەیە بە دەستگیرکردنی کەسێک دەست پێبکات، پاشان ببێتە بابەتی لێکۆڵینەوە و دواتر بگاتە دادگا. لە هەموو ئەم قۆناغانەدا، کۆمەڵگا مافی ئەوەی هەیە بزانێت چی ڕوویداوە و دامەزراوە پەیوەندیدارەکان چی دەکەن. بەڵام مافی زانینی کۆمەڵگا نابێت بگۆڕێت بۆ مافی میدیا بۆ دەرکردنی حوکم. ئەمە دوو شتی جیاوازن.

کەسێک کە تۆمەتبارە، هێشتا تاوانبار نییە. ئەم جیاوازییە لە ڕۆژنامەوانیی دادوەریدا بنەڕەتییە. تۆمەت دەکرێت لەلایەن کەسێکەوە ئاراستەی کەسێکی تر بکرێت، لێکۆڵینەوە دەکرێت بکرێت و کەیسەکە بگاتە دادگا؛ بەڵام ئەوەی تاوانباربوون یان بێتاوانی دیاری دەکات، پرۆسەی دادوەری و بڕیاری دادگایە. ئەگەر ڕاگەیاندن لە قۆناغی تۆمەتباربووندا کەسێک وەک «تاوانبار» بناسێنێت، ئەوا تەنها هەواڵی نەگوتووە؛ بەڵکو پێش دادگا حوکمی خۆی دەرکردووە.

ئەمەش هەمان ئەو خاڵەیە کە دەتوانێت میدیا لە چاودێر بگۆڕێت بۆ دادوەر. میدیا دەتوانێت بڵێت: «فلان کەس دەستگیر کراوە و لێکۆڵینەوە لەبارەیەوە دەکرێت.» دەتوانێت بڵێت: « کەیسەکەی نێردراوە بۆ دادگا.» دەتوانێت بڵێت: «دادگا لە دانیشتنێکدا ئەم بڕیارەی داوە.» بەڵام نابێت لە هەواڵەکەدا خۆی بڕیار بدات کە «ئەم کەسە تاوانبارە»، پێش ئەوەی دادگا بڕیاری کۆتایی خۆی دابێت.

ئەم جیاوازییە تەنها ڕێوشوێنێکی زمانەوانی نییە؛ ئاکار و بەرپرسیارێتیی پیشەییە. وشەکان لە ڕاگەیاندندا هەرگیز بێ‌ کاریگەری نین. کاتێک ناونیشانێک بە وشەیەکی توند و دادگاییکەر دەنووسرێت، خوێنەر زۆرجار ناوەڕۆکەکە بە هەمان شێوە وەردەگرێت. لەوانەیە خودی دەقی هەواڵەکە بڵێت «تۆمەتبار»، بەڵام ناونیشانەکە بە شێوەیەک بێت کە کەسەکە وەک تاوانبار پیشان بدات. لە هەرێمی کوردستان کە هەواڵ بە خێرایی لە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکاندا دەگوازرێتەوە، زۆرجار هەر ناونیشان و وێنەکە دەگاتە دەست خەڵک، نەک تەواوی هەواڵەکە.

لە هەرێمی کوردستاندا ئەم مەترسییە بەهۆی گەشەی میدیای دیجیتاڵەوە زیاترە. ئەمڕۆ هەواڵ تەنها لە ڕۆژنامە و تەلەفزیۆنەوە بڵاوناکرێتەوە؛ پەیجەکان، ماڵپەڕەکان، کەناڵەکان و هەژمارە کەسییەکان هەمان هەواڵ بە شێوەی جیاواز دووبارە بڵاودەکەنەوە. ئەگەر هەواڵێکی هەڵە یان ناونیشانێکی دادگاییکەرانە بڵاو بوویەوە، زۆر بە ئاسانی ناتوانرێت لە بیر و مێشکی خەڵک بسڕدرێتەوە. ئەگەر دواتر دادگا بڕیاری بێتاوانی بدات، لەوانەیە ئەو بڕیارە بە هەمان قەبارە و خێرایی هەواڵی سەرەتا نەگاتە خەڵک.

لێرەدا «دادگای میدیایی» دروست دەبێت؛ نەک دادگایەکی فەرمی، بەڵکو دادگایەکی کۆمەڵایەتی. خەڵک دەبنە دادوەر، پۆست و کۆمێنت دەبنە بەڵگە، و بڕیاری کۆمەڵگا پێش بڕیاری دادگا دەردەچێت. ئەمە دەتوانێت  زیانێکی گەورە بە لایەنی کۆمەڵایەتی و پیشەیی تاکێک بگەیەنێت، تەنانەت ئەگەر دواتر هیچ تاوانێک بەسەریدا نەسەلمێنرێت.

لەبەر ئەمە، یاسای کارکردنی ڕۆژنامەوانی لە هەرێمی کوردستان ـ ژمارە ٣٥ی ساڵی ٢٠٠٧ خاڵێکی زۆر گرنگ دەخاتەڕوو: لە ماددەی دووەمدا ئازادیی ڕۆژنامەوانی و دەربڕین و بڵاوکردنەوە دەپارێزرێت، بەڵام ئەم ئازادییە لەگەڵ ڕێزگرتن لە ماف و ئازادییە تایبەتییەکان و پابەندبوون بە بنەماکانی ئەخلاقی کاری ڕۆژنامەوانی پەیوەست کراوە. واتە یاسا لە هەمان کاتدا کە ئازادیی ڕۆژنامەوانی دەپارێزێت، بەرپرسیارێتیی ئەخلاقی و یاساییی ئەم پیشەیەش بە گرنگ دەزانێت. هەروەها ماددەی نۆیەمی یاساکە بە ڕوونی باسی ئەو ناوەڕۆکانە دەکات کە دەتوانن زیان بە ڕێوشوێنی لێکۆڵینەوە و دادگایی بگەیەنن، مەگەر دادگا ڕێگە بە بڵاوکردنەوەیان بدات. ئەمە نیشانمان دەدات کە ئازادیی ڕاگەیاندن بە مانای ئەوە نییە کە ڕۆژنامەوان بتوانێت هەر زانیارییەکی پەیوەندیدار بە کەیسێکی دادوەری بە هەر شێوەیەک کە بیەوێت بڵاوبکاتەوە.

لە بەرامبەردا، داگا و دادوەر دەبێت لە هەر کاریگەرییەکی دەرەوە دووربن. یاسای دەسەڵاتی دادوەریی هەرێمی کوردستان ژمارە ٢٣ی ساڵی ٢٠٠٧  سەربەخۆیی دەسەڵاتی دادوەری بە بنەمایەکی گرنگ دادەنێت. ئەمەش بنەمایەکی گرنگە بۆ تێگەیشتن لە سنووری نێوان میدیا و دادگا؛ چونکە میدیا دەتوانێت کارکردنی دادگا چاودێری بکات، بەڵام نابێت فشارێک دروست بکات کە دادگا لە یاسا و بەڵگە دووربخاتەوە.

بەڵام پاراستنی ئەم سنوورە نابێت ببێتە پاساو بۆ بێدەنگکردنی ڕۆژنامەوان. ئەگەر دامەزراوەیەکی حکومی هەڵە بکات، ئەگەر کەیسێکی دادوەری بە شێوەیەکی نادادپەروەرانە بەڕێوەبچێت، ئەگەر مافی تۆمەتبار پێشێل بکرێت یان ئەگەر بەڵگەیەک بۆ کۆمەڵگا گرنگ بێت، میدیا دەبێت بتوانێت پرسیار بکات و ڕوونی بکاتەوە. جیاوازییەکە لە شێوازی دەربڕین و پشتبەستن بە بەڵگەدایە. ڕەخنەگرتن لە دادگا دادگاییکردنی کەسێک نییە؛ بەڵام دەرکردنی حوکم لەسەر کەسێک پێش دادگا، دادگاییکردنە. بۆیە ڕۆژنامەوانی دادوەری پێویستی بە زمانێکی ورد و بەرپرسیارانە هەیە. «تۆمەتبارکراو» هەمان شت نییە کە «تاوانبار». «گومان لەسەر» هەمان شت نییە کە «سەلمێنراوە». «لێکۆڵینەوە دەکرێت» هەمان شت نییە کە «تاوانەکە سەلمێنراوە». ئەو جیاوازییە بچووکە زمانەوانییانە لە ڕاستیدا پاراستنی بنەمایەکی گەورەن: بێتاوانی تا سەلماندنی تاوان.

ڕۆژنامەوانیی پیشەیی دەبێت لە هەمان کاتدا دوو ئەرکی جیاواز بەجێبهێنێت: یەکەم، مافی کۆمەڵگا بۆ زانین بپارێزێت؛ دووەم، مافی تاک بۆ دادپەروەری و ناوبانگ و کەرامەت بپارێزێت. هیچ کامیان نابێت بە قوربانی ئەوی تر بکرێت. ئەگەر ڕۆژنامەوان بە پاساوی مافی (گشتی بۆ زانین) هەموو شتێک بڵاو بکاتەوە، لەوانەیە مافی تاک پێشێل بکات؛ و ئەگەر بە پاساوی پاراستنی مافی تاک هیچ کەیسێکی گشتی نەخاتەڕوو، ئەوا ئەرکی چاودێریی خۆی بەجێ نەهێناوە.

لە کۆتاییدا، میدیا نابێت دادگا بێت؛ دەبێت چاودێریی دادگا بێت. ڕۆژنامەوان نابێت دادوەر بێت؛ دەبێت پرسیاربکات. هەواڵ نابێت حوکم بێت؛ دەبێت زانیاری بێت. ئەگەر ڕاگەیاندن بتوانێت ئەم سنوورە بپارێزێت، ئەوا نەک تەنها ئازادیی خۆی دەپارێزێت، بەڵکو متمانەی کۆمەڵگا بە خۆی و بە دادپەروەریش بەهێز دەکات.

لە هەرێمی کوردستاندا پێویستە ئەم بنەمایە زیاتر لە هەر کاتێک بە گرنگی وەربگیرێت. میدیای بەهێز ئەوە نییە کە زووتر لە دادگا حوکم بدات؛ میدیای بەهێز ئەوەیە کە بتوانێت زانیارییەکانی بە بەڵگە بخاتەڕوو، دەنگی هەموو لایەنەکان بگەیەنێت و، بەبێ ئەوەی ببێتە دادوەر، لە دادپەروەری بپرسێت. چونکە ئەرکی ڕاگەیاندن دۆزینەوە و ڕوونکردنەوەی ڕاستییە، نەک دەرکردنی حوکم.

PM:04:48:25/08/2026

ئه‌م بابه‌ته 64 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌

هەموو وتارەکان کاتێک لە وێستگە نیوز بڵاودەبێتەوە تەنها بیروبۆچونی خاوەنەکانێتی