پارتی سیاسی: چەمکە کۆن و نوێکان

لە نوسینەکانی رابردوودا باسمان لەوە کرد کە ژیانی سیاسی و پرۆسەی دیموکراسی بە بێ پارتی سیاسی بوونیان نییە. ئەو نووسینانە و ئەمەش کە لەبەردەستاندایە، دەخوازن بڵێن کاتی ئەوە هاتەوە تێگەیشتنە سیاسییەکان دەوڵەمەند بکەین و ئاراستە سیاسییەکان بخەینەوە سەر رەوتی جەوهەری خۆیان. هەموو لە یادمانە، کە دونیایەک نووسین لە پاش راپەرینی ساڵی ١٩٩١ کاریان لەسەر دەرخستنی ناشرینی و دزێوی پارتی سیاسی کرد، ئەو نووسینانە کاردانەوەیەکی خۆرسکانە بوون بەرامبەر ئەو تاوانە سەختانەی لە مێژووی سیاسی عێراقدا ئەنجامدرا بوون. دەرئەنجامی ئەو نوسینانە لەسەر ئاستی خەڵک، گەڕان بوو بەدوای "داڵدەی سیاسی نوێدا" و دۆزینەوەی ئەکتەرێکی سیاسی دیکە، ئەگەر بە مێژوو و ژینگەی سیاسی خۆشمان نامۆ بێت.

لاواز بوونی پارتە سیاسییە سەرەکییەکان لە ساڵانی دواتردا بووە هۆی سەرهەڵدان و بەهێزبوونی چەندان ئەکتەری سیاسی  دیکە کە کاریان لەسەر ئەو بۆشاییە سیاسییە کرد،  ئەوان وەک دەرفەتێکی زێرین بۆ خۆیان، هاتن دیموگرافیای سیاسی شارەکانیان شێواند و تا ئەم ساتەش کاریگەری نهێنیان بەردەوامە، ئەوان لە چاوەڕوانی پشتیوانی دەرەکیدان بۆ ئەوەی خۆیان وەک ئەکتەری سیاسی سەرەکی بناسێنن بەوەی کە ئەوە ئەوانن بنکە جەماوەرییەکەیان لەگەڵدایە.

بەداخەوە، ئەو کات دیدێکی سیاسی ئەلتەرناتیڤ نەبوو کە درەفەت بقۆزێتەوە بۆ ئەوەی پارتی سیاسی لەسەر بنەمای مەعریفەیەکی سیاسی جیاواز بینا بکاتەوە، لەو بوارەدا، با  راشکاوانە، دان بەو راستییەدا بنێن کە کەسی پسپۆرمان نەبوو. رق لە رەفتارەکانی بەعس، ببووە لێشاوێکی سایکۆلۆجی تەنانەت توێژی سیاسیشی نابینا کرد بوو، لەوەی چۆن سەرلەنوێ فیکرێکی سیاسی بهێنێتە ئاراوە. ئەو کات رۆمانسیانە، هەرچەندە، مرۆڤدۆستانە، دەماڕوانیە ئایندە. بەهەرحاڵ، دۆخی تەندروستی هەر پرۆسەیەکی سیاسی، نیشانەی تەندروست بوونی رەفتاری پارتی سیاسییە. 

هەروەها، باسمان لەوە کرد لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا بەگشتی و لە عێراقدا بە تایبەتی، ئەوە پارتی سیاسی نەبوو کە وڵاتی بەڕێوە دەبرد، ئەوە بەڕێوەبردن بوو بە ناوی پارتی سیاسییەوە، لێرەدا مەبەستمان لە پارتی سیاسی ئەو چەمک و زانست و فیکرە سیاسیەیە کە وەک خۆی پارتی سیاسی لە ئەوروپادا، لە پێناوی خزمەتی خەڵکدا لە دایک بوو. ئەوەی لێرە، لە رۆژهەڵاتی ناوەراست،  حوکمی دەکرد فۆرمێک لە مۆنۆپۆڵکردنی سیاسی لەلایەن توێژێکی سیاسییەوە بوو کە ئیدارەی دەوڵەت و ململانێ سیاسییەکانیان بە پەیڕەوکردنی توندوتیژی سیاسی، هەندێکیان توندوتیژی سیاسی لە پارتە سیاسیەکانی ئەوروپای رۆهەڵاتەوە فێربوون، هەندێکی تریان لە میرات و کەلتووری سیاسی ناوچەکە خۆیەوە، ئەم گروپە سیاسیانە، چەندان نەوەیان لە زیندانەکان و ژێرزەمینەکان خنکان و لە سێدارەدا و تەعەدایان لێکردن، بە پاساوی ئایدیۆلۆجی سیاسی رەهای جیاواز، بەداخەوە ئەو رەفتارە سیاسییە بووە عورفی سیاسی، هەر پارتێکی سیاسی کە دەستەڵاتی لە ماوەیەکی کەمدا، بۆ نموونە عێراق، دەگرتە دەست، وا تێدەگەیشت تەنها بەو میکانیزمە سیاسییە دەتوانێت لەسەر کورسی بمێنێتەوە، نەدەمایەوە.

ئێستا ئەو توندوتیژییە سیاسییە پەڕیوەتە نێو سۆشیال میدیاوە! لەوێ فەرمانی کوشتنی سیاسی و مەعنەوی دەردەچێت و لە شوێنێکی نادیار جێبەجێ دەکرێت. پرسیاری ئیستا: ئەگەر هاوڕابین لەسەر ئەوەی بوونی پارتی سیاسی کۆڵەکەی ژیانی سیاسییە و بە ناچاری دەبێت قبوڵی بکەین، چۆن دەبێت بینابکرێتەوە؟ خۆ ناکرێت بە بێ بوونی ئەم کۆڵەکەیە کۆمەڵگە رێکبخرێتەوە، بە مانایەکی دیکە رێکخستنەوەی پەیکەری پارتی سیاسی، رێکخستنەوەی ژیانی سیاسی و دیموکراسییە و دواجار رێکخستنەوەی کۆی ژیانی گشتی هاوڵاتییە، ئەمەش توانایەکی سیاسی بێ ئەندازەی قووڵ دەخوازێت، لەو باوەڕەدانیم کە ئەو توانا سەرتاسەرییە لە ئێستادا هەبێت.

خاڵێکی دیکەشمان باس کرد: پارتی سیاسی لە مێژووی سیاسی ناوچەکەدا، کەلێنێکی گەورە لە تێگەیشتنی ئایدیۆلۆجیای خۆیدا هەبوو، بە مانایەکی دیکە ئەو ئایدۆلۆجیایەی کە هەڵگری بوو، راستڕەو یاخود چەپڕەو بوو بێت، خۆی لە خۆیدا رێگر بوو لەوەی مامەڵەیەکی تەندروستی سیاسی لەگەڵ کۆڵەکە سەرەکییەکانی کۆمەڵگە بکات، بۆ نموونە، عەشیرەت کە هەمیشە بۆ مەرامی سیاسی بەکارهاتووە، نەوەک پلانێکی نیشتمانی فراوان لە ئارادا بوو بێت، وەک بەشێک لە پرۆسەی گەشەسەندنی سیاسی کۆمەڵگە، بۆ پێگەیاندنی رۆڵەکانیان و دامەزراندنی پرۆسەیەکی دادپەروەری بۆ پێداچوونەوە بە ناکۆکییەکان. 

لە کۆندا، پارتی سیاسی واناسراوبوو کە کۆبوونەوەی کۆمەڵە خەڵکێکن لە دەوری هەندێ بنەمای سیاسی بۆ خزمەتکردنی گشتی و نوێنەرایەتیکردنی کۆمەڵگە لە دامەزراوە سیاسییەکاندا، لەم ئەرکانەدا، پارتی سیاسی،  پشتیان بە ئابوونەی ئەندامەکان و رێکخراوەکانی هاوسۆز بە ئایدیۆلۆجییەکەیان دەبەست بۆ دابینکردنی پێداویستییەکانی پارتی سیاسی. پارتە سیاسییە کلاسیکییەکان لە نێوخۆیاندا ئەو نوێنەرایەتییە سیاسیانەیان دابەش دەکرد، بەڵام پەیکەرێکی مەرکەزیان هەبوو، هەر وەک چۆن هێشتا لای خۆمان، لە ژیانی سیاسیدا، هەر ئەوە باوە و هێشتا گۆرانکاری بەسەردا نەهاتووە. هێشتا ئەو گۆرانکارییە ریشەییە لە پەیکەری پارتە سیاسییە سەرەکیەکاندا نابینین. بەرامبەر بەم پەیکەرە سیاسییە کلاسیکییە، جۆرێکی دیکە لە پارتی سیاسی سەریان هەڵداوە، کە پەیکەر و مانفێستی سیاسییان نییە، پشت ئەستوورن بەوەی تا چەند کەسایەتییەکانیان لە سۆشیال میدیا چالاکن، ئەم جۆرە لە رەفتاری سیاسی ناچێتە خانەی بیناکردنی پارتی سیاسی بۆ ئاییندە، لەبەرئەوەی لەسەر ناکۆکییەکانی رۆژ دەژێت و بە تەنیا و بە بێ ئاگا لەیەکتر کار دەکەن، ئەم جۆرە لە گروپی سیاسی توانای کاری دەستەجەمعیان نییە، لای ئەم جۆرە گروپانە تێگەیشتنێکی جیاواز بۆ ستراتیژیەتی سیاسی هەیە، ئەمان بەدوای دیاردە سیاسییەکانەوەن، بەداخەوە تاوەکو گروپی سیاسی نەبێتە پارتی سیاسی ئەو کاریگەرییە سیاسیە ناگاتە مەنزل.
بەشێوەیەکی گشتی، لای خۆمان، هێشتا پارتە سەرەکییەکان پشت دەبەستن بە کۆبوونەوەی بەشەکان و بڵاوکردنەوەی هۆشمەندی سیاسی بە میکانزمە کۆنەکان لە رێی کۆبوونەوەی حزبییەوە، راستە، لە ئێستادا، سۆشیال میدیا بەکار دێت بۆ پرۆپاگندەی سیاسی، بەڵام بەداخەوە. هێشتا پارتی سیاسی لای ئێمە ئەو توانایەی نییە کە پرۆسەیەکی پلاندانان کە پشت بە ژمارە و ئامار ببەستێت و سۆشیال میدیا بکاتە ئامرازیک بۆ لێکۆڵینەوەی ستراتیجی، هێشتا دەڵێن ئەوەی لە سۆشیال میدیا بڵاو دەبێتەوە رەنگدانەوەی رای تەواوی هەموو کۆمەڵگە نییە. گرفت لەگەڵ ئەم سەرئەنجامە نییە، گرفت ئەوەیە کە پرۆسەیەکی پسپۆری هێشتا لە ئارادا نییە بۆ ئەوەی پارتی سیاسی چەمکەکانی خۆی پێ دەمەزەرد بکاتەوە و متمانەی بەردەوام لەگەڵ هاوڵاتی دامەزرێنێت، هەر بۆیە ئەوەی، لە ئێستادا، لە دیمەنە سیاسییەکەی ئێمەدا روودەدات، مانفێستی سیاسی و بەرنامەی سیاسی نییە کە باڵا دەستە و کاریگەری لەسەر خەڵک هەیە، ئەوە کەسایەتییەکانی نێو بواری سیاسەتەکە توانایان لە پارتە سیاسییەکان زیاترە، واتە کەسایەتییە کاریزمەکانی نێو پارتی سیاسییە کە پەیکەری سەرەکی پارتەکە خۆی لاواز دەکات یاخود دەسرێتەوە، ئەم هاوکێشەیە پەیوەندییەکی پتەوەی بە پرسی کاریگەری چەمکە کۆن و نوێکان بەسەر پارتی سیاسییەوە هەیە، بۆ نموونە، ترەمپ، کاریگەری کەسایەتییەکەی بەسەر هەموو دامەزراوە سیاسییەکانەوە هەیە، نمونەیەکی دیکە، بەر لە ماوەیەکی کورت سەرۆکی پارتی کرێکارانی بریتانا کە لە هەمان کاتدا سەرۆک وەزیران بوو، لە ژێر فشاری ئەندامانی پارتەکەی لە پەرلەمان دەستی لە کارکێشایەوە، کەواتە پارتی سیاسی لە سەرتاسەری دونیادا قەیرانی نەبوونی سەرکردەی سیاسی هەیە کە لەلایەن هاوڵاتییەوە قبوڵی هەبێت و لە هەمان کاتدا توانای ئەوەی هەبێت پشت بە ئەدەبیاتی پارتە سیاسییەکەی خۆی ببەستێت و توانای جێبەجێکردنی ریفۆرمی سیاسی هەبێت.

لە مێژوودا، پەیوەندی ناواخنی هەندێ لە پارتی سیاسییەکان لە ئەوروپادا، بەدەر لە پارتە فاشییەکان، لانی کەم، لە سەرەتادا، تا رادەیەک ناوەندی نەبووە، بەڵام لای خۆمان هەر لەسەرەتاوە زۆر مەرکەزی بووە. هەموو شتێک دەگەرێتەوە بۆ کەسی یەکەم، کەسی یەکەم کاریزمای سەرتاپا پارتی سیاسییە، چەمکی کاریزمای پارتی سیاسی کە دەهێنێت نووسینێکی دیکەی بۆ تەرخان بکەین، گرنگی خۆی هەیە و هەندێ خاڵیش هەیە کە لە بەرژەوەندی کەسی یەکەم نییە. کەسی زیرەک و کاریزما ئەوەیە کە پانتایی پارتی سیاسی و ئەو نیشتمانەی کە تێیدا کار دەکات بە گیانی کاریزماوە رێکبخاتەوە، بەمانایەکی ئاسانتر، کاریزماکە بەکاربهێنێت بۆ سەرخستنی پرۆسەی بیناکردنی دامەزراوە سیاسییەکان کە لە سەرەتاوە لە نێو پارتە سیاسییەکە دەستپێدەکات و دواتر بۆ دامەزراوەکانی دیکەی نێو کۆمەڵگە بڵاو دەبێتەوە. لەم هەوڵە سەختەدا، ئەم جۆرە لە کاریزمەی سیاسی بەردەوام دەبێت و لەگەڵ کەسی یەکەمدا ئۆغر ناکات. 

ئەم گۆرانکارییە مێژووییە و  گرنگە و دەبێت وردە وردە لە پارتە سیاسییەکانی ئاییندەدا بەهەند وەربگیرێت، بەتایبەتی کە نەوە شۆرشگێرەکان کۆچ دەکەن و خەڵک ماوەیەکی زۆری دەوێت مەزاجیان لەگەڵ دەستەی سەرۆکایەتی سیاسی نوێ بگونجێت، هەر بۆیە پێشنیاری بەندە ئەوەیە کە کاریزمای تاکەکەس لە یەک کەسدا قەتیس نەخوات بەڵکو ببێتە تۆوی بە بەرهەمکردنی کێڵگەکانی نیشتمان.
لە ئێستادا، پارتی سیاسی پابەندی ئابوونە نییە، بەڵکو پشت ئەستوورە بە یارمەتی دارایی کە لە دامەزراوەکانی دیکەی کۆمەڵگەوە دێت، نموونەکانیش زۆرن. هەندێ پارتی سیاسی پشت دەبەستێت بە مووچەی ئەندامەکانی لە نێو حکومەت، یاخود وەک ئەوەی لە عێراق روودەدات، ئەو گەندەڵییەی کە روودات گەندەڵی سیاسییە و بۆ یارمەتیدانی پرۆژەی سیاسی نێودەوڵەتییە. 

پوختەی قسە: گۆرانکارییە تەکنەلۆجییەکان و ئەوانەی لە بواری میدیا هاتونەتە ئاراوە، گۆڕانکاری ریشەیی بەسەر بەکارهێنانی چەمکەکان و ئاستی تێگەیشتنە سیاسییەکان هێناوە، بەڵام، بەداخەوە، لە رووی ناوەرۆکی سیاسییەوە نا، بەڵکو لە شێواز و ئادای سیاسییدا. ئەوسا، پشتیان بە ئایدۆلۆجیا دەبەست، ئێستا مەبەست دەستگرتنە بەسەر دەستەڵاتدا، بەهەر نرخێک بێت. جاران زیاتر کار لەسەر بیناکردن و سیاسەت دارشتن و کۆبوونەوە دەکرا، ئێستا زۆربەی پەیوەندییە سیاسییەکان لە رێی سۆشیال میدیاوەیە، بەڵام، سەرباری ئەم هەموو گۆرانکارییە گرنگانە لە نێوان ئەوسا و ئێستادا، پارتی سیاسی، نەوەک گروپی سیاسی، هەر دەمێنێتەوە. بۆ ئەوەی پرۆسەی سیاسی وەک بەشێک لە پرۆسەی دیموکراسیەت بەردەوام بێت، بەڵام ئەگەر هاوشان بەو گۆرانکارییانە بەڕێوە نەڕۆن ئەوا دەکەونە بەر هەرەشەی پوکانەوە.

PM:08:59:16/08/2026

ئه‌م بابه‌ته 100 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌

هەموو وتارەکان کاتێک لە وێستگە نیوز بڵاودەبێتەوە تەنها بیروبۆچونی خاوەنەکانێتی