كورد و بنەما پەیوەندییە ناودەوڵەتییەكانی
مافناس، هـ - سوارە
پەیوەندییە دەرەكیەكان:
ئاستی هاوكاری و پشتگیری یان زیان و دژایەتی دەرەكی، دەگرێتەوە بۆ هەر كەسێك، گروپێك، نەتەوەیەك، دەوڵەتێك.
پەیوەندییە دەرەكییەكان رۆڵێكی بەرچاوی هەیە لە سەركەوتن یان لە شكستدا.
پەیوەندییە دەوڵەتییەكان جەنگەڵستانێكە، پڕن لە پلان و پیلانگێڕی و هەروەها پڕن لە هاوكاری و پشتگیری و هاوپەیمانی هەمەجۆر. زۆرجاریش دژن بە شۆڕش و خەبات و مافی گەلانی ژێردەست و داگیركراوو كۆڵۆنی، بە تایبەتی دژ بە گەلی كوردستان. چونكە پەیوەندییە ناودەوڵەتییەكان لەسەر دەوڵەتان كاردەكات.
گەرچی پەیوەندییە ناودەوڵەتییەكان پڕە لە ناكۆكی و ململانێ بەڵام پڕیشە لە دەرفەت و بوارو هەل و مەرجی زۆر گونجاو بۆ كەڵك لیوەرگرتن و هاوكاری و سەركەوتنی كاتی، ئەگەر هەل و مەرجە ناوخۆییەكانی گەلان و بە تایبەتی گەلی كوردستان خاوەند سەركردایەتییەكی بە كۆمەڵ و یەكڕیزو خاوەند هێزو خاوەند ستراتجی دەوڵەتبن، كورد نەك بە قورسی، بەڵكو بە ئاسانی سوودمەندی گەورە دەبێت لە پەیوەندییە دەوڵەتییەكان.
پەیوەندییە دەرەكییەكان بۆ گەلی دابەش و داگیركراوی وەك كورد بوارو پایەی پێنجەمی سەركەوتن یان شكستە.
پایەی یەكەم: بۆ سەركەوتن، رەتكردنەوەی سیستمی كەسی یەكەمە لە رێبەرایەتیكردندا.
پایەی دووەم: ئایدیۆلۆجی و ئامانج و ستراتیجی دەوڵەتخوازتن و دەوڵەتدارییە.
پایەی سێیەم: كاركردنە لەسەر تیۆری یەكڕیزی نیشتمانی.
پایەی چوارەم: دروستكردنی هێزو خوێندنی زانستی جەنگە.
پایەی پێنجەم: سەركەوتنە لە پەیوەندییە دەرەكییەكاندا.
سەركەوتن لە پەیوەندییە دەرەكییەكاندا پێویستە، ئەگەر سەركەوتن بە دەستنەیەت، ئەوا شكست دەهێنرێت.
سەركەوتن لە پەیوەندییە دەرەكییەكان و لە هەر كاریكی تردا، كارێكی خۆڕسك و خۆبەخۆی ئاسان نییە، بەڵام قورسیش نیە. ئەگەر بە گوێرەی بنەما نیشتمانی و كوردستانییەكان كار بكرێت.
سەركەوتن له پهیوهندییه دهرهكی و ناودهوڵهتییهكاندا، پەیوەستی بیرو بەرنامەو تیۆرو ستراتیجی ناوخۆیە لە دەوڵەتداری. هەروەها پەیوەستی جووڵان و كاری رۆژانەی سیاسەت و هێزە.
لەم بوارەدا، پێویستە لێكۆڵینەوەو توێژینەوە، لە بواری پەیوەندییە ناودەوڵەتی و پەیوەندییە دەرەكییەكانداو پەیوەست بە گەلی كوردستان بكریت.
ئامانج و بنەماكانی پەیوەندییە ناودەوڵەتییەكان
پەیوەندییە ناودەوڵەتییەكان رایەڵەو كەلەبەرو ئامرازو ئامانج و بنەمای زۆرە، كە گرنگترینیان ئەمانەن:
یەكەم: بنەمای بەرژەوەندی:
هێنانەدی زیاتر بەرژەوەندییەكان.
دووەم: بنەمای هێز.
هێز پەیوەندییەكی راستەوخۆی هەیە لە پەیوەندییە ناودەوڵەتییەكاندا، چ بە هاوكاری و هاوپەیمانی و چ بە دژایەتیكردنی یەكتری.
سێیەم: دۆست و نەیارو دوژمنی هەمیشەیی نین.
چوارەم: هەموو جۆرەكانی دۆستایەتی و دوژمنایەتی و هاوكاری كاتین.
جیاوازی نێوان سیاسەت و پەیوەندی دەرەكی لەگەڵ سیاسەت و پەیوەندی دەوڵەتی
بۆ بەرچاوڕوونی، دەكرێت جیاوازی بكرێت لە نێوان سیاسەت و پەیوەندی دەرەكی لەگەڵ سیاسەت و پەیوەندی دەوڵەتی.
گەرچی ئەم دوو جۆرە سیاسەت و پەیوەندییە لە یەك دەچن و خاڵی هاوبەشیان هەیە، لەگەڵ ئەوەشدا جیاوازییان هەیە. وەك:
1- سیاسەت و پەیوەندی دەوڵەتی، لە نێوان دەوڵەتەكاندا هەن. واتە كارەكتەرەكان دەوڵەتن. كەسایەتی دەوڵەتی یاساییان هەیە.
بەڵام كارەكتەرو لایەنەكانی سیاسەت و پەیوەندی دەرەكی مەرج نییە لایەنەكان، هاوبەشەكان دەوڵەتبن. زۆرتر گەلان و نەتەوەی بێدەوڵەتن. وەك بزوتنەوەو شۆڕشەكانی گەلان و رێكخراوە شارستانییەكان و (ngo)كان و گروپ و سەندیكا ئەدەبی و هونەری و وەرزشی و كۆمپانیاكانە.
سیاسەت و پەیوەندی دەرەكی زیاتر تایبەتە بە رێكخراوو كەسان و كۆمپانیاو پارت و گروپ و رێكخراووی سیاسی و كلتوری و زانستی و ئابووری و هونەری و وەرزشی و ئایینی و مرۆیی.. پەیوەندییە دەرەكییەكان زیاتر لەسەر ئاستی كەسان و رێكخراوە (ngo)كانە.
بەڵام سیاسەت و پەیوەندی دەوڵەتی تایبەتە بە نێوان دەوڵەت و بە دەوڵەتەكان زیاتر.
پەیوەندییە دەرەكییەكان جیاوازە لە پەیوەندییە دەوڵەتییەكان. پەیوەندییە دەوڵەتییەكان پەیوەستن بە دەوڵەتانەوە.
بەڵام پەیوەندییە دەرەكییەكان، بە هەموو جۆرەكانییەوە پەیوەستن، بە قەوارە نادەوڵەتییكانەوە.
2- سیاسەت و پەیوەندی دەرەكی زیاتر بە نهێنی دەكرێت و بە نهێنی دەمێنێتەوە بۆ ماوەیەكی زۆر.
بەڵام سیاسەت و پەیوەندی ناودەوڵەتی زۆرتر بە ئاشكران و بە نهێنیش دەكرێن.
سیاسەت و پەویەندی دەرەكی زیاتر بە نهێنی دەكریت.
بەڵام سیاسەت و پەیوەندی دەوڵەتی زۆرتر ئاشكران. بە تایبتی لە رێگەی دیپلۆماسی و بەرپرسانی باڵاووەزیرو باڵوێزو كۆنسوڵگەری و شاند (وفد)ەكانەوە.
3- سیاسەت و پەیوەندی دەرەكی زۆرتر پیلانگێڕین. پەیوەندی دەوڵەتی گەرچی دوور نییە لە پیلانگێڕی، بەڵام زۆرتر بۆ بەرژەوەندی هاوبەشە.
4- سیاسەت و پەیوەندی دەرەكی زیاتر لە رێگەی دەم و دەزگا نهینیكانی هەواڵگری و ئاسایشی وسەربازییەوە دەكرێت.
بەڵام سیاسەت و پەیوەندی دەوڵەتی زیاتر لە لایەن دەم و دەزگا فەرمی و مەدەنی و دامەزراوەكانی دەوڵەتانەوە دەكریت.
5- پەیوەندییە ناودەوڵەتییەكان گرنگترو بەبایەخترو كاریگەرترن، زیاتر وەك لە پەیوەندی دەرەكی.
6- پەیوەندییە ناودەوڵەتییەكان زیاتر جێی بڕوان. بەڵام سیاسەت و پەیوەندییە دەرەكییەكان جێگای بڕواو متمانە نین. بەڵام هەر پێویستە.
7- پەیوەندییە دەوڵەتییەكان بەشی زۆری پەیوەندییە دەرەكییەكان دروستدەكات.
8- پەیوەندییە ناودەوڵەتییكان پەیوەستن بە (هێز)و (بەرژەوەندی)یەوە.
لایەن و گروپ و دەوڵەتان دەبنە (3) بەشەوە:
أ- بەشی زۆریان بۆ تۆ، بێلایەنن و لە دوورو نزیك، نە قازانج و نە زیان ناگەیەنن. ئەمانە لە (90%) دەوڵەتان و لایەنەكانن.
ب- لە (5%) رەنگە دژبن.
ج- لە (5%) دۆستن.
د- ئەوانەی كە دۆستن، مەرج نییە (100%) كارەكانیان هەمووی راستبێت، یان بە قازانج بێت. لەسەر ئەو بناغەیە، ناكرێت هەموو پلان و داواكارییەكانیان جێبەجێبكرێن.
هـ- دەبیت سەربەخۆیی خۆ بپارێزرێت لە پەیوەندییە دەوڵەتییەكانداو بڕواو پشت تەنها بە خۆ ببەسترێت.
و- دەبێت ئەو پرانسیپە جێیەجێبكرێت كە دەڵێت (هێلكەكانی خۆ نەخرێتە تەنها یەك سەبەتەوە). واتە تەنها پشتبەستن بە یەك وڵات، چارەنووسەكەی خۆفرۆشتن و شكستە.
ز- ئەگەر پەیوەندی دەرەكی و خەبات هەڵگری ستراتیجی دەوڵەتخوازی نەبێت ئەو خەبات و كاركردنە شكست و لەناوچوونی لە دوایەو لە بازاڕی سیاسەت و لەجەنگەڵی بەرژەوەندییەكاندا دەكرێتە قوربانی سەوداكان.
كوردو تیۆری پەیوەندییە ناودەوڵەتییەكانی:
بۆ هەموو پرسێك، بابەتێك، كارێك، دەبێت بیرو ئایدیاو بەرنامەو كارنامەو نەخشە رێگەیەك هەبێت.
گەڵاڵەو ئامادەكارییەكی سەرەتایی و لە پێشینە هەبێت، كە دەبێتە چوارچێوەو ریگەو پەیژەیەك بۆ سەركەوتن و گەیشتن بە ئامانج و خواستەكان. دیارینەكردنی بنەماكان، بێ ئاگاییە، شكستە.
نەبوونی بیر، نەبوونی بنەماو بەرنامە، نەبوونی هێزە بۆ كاركردن و سەركەوتن.
لە سیاسەتداو لە كێشە گشتییەكانی نەتەوەو نیشتمانیدا دەبێت بۆ هەر بوارێك، ستراتیجی خۆی هەبێت. ستراتیجێكی هاوبەش كە لە لایەن رێبەرایەتییەكی دەستەیی و بە كۆدەنگی دانرابێت. نەك بە سیستمی سەرۆكایەتی كەسی یەكەم.
نەبوونی بیرو لێكۆڵنەوەو لێتوێژینەوەو نەبوونی ستراتیجی دەوڵەتخوازتن، لای كورد، هۆی سەرنەكەوتن و شكستەكانە لە بەرانبەر ئەرك و رووداوو پرس و پێشهاتەكاندا.
لە نەبوونی بیرو بەرنامەدا، كاری خۆبەخۆی پێچەوانەو دژبەیەك و هەڵە دەكرێت، بەرنامەو ئەجندای دەرەكی و وتەو بەرنامەی لایەنانی تر زاڵدەبێت و تواناو هێزەكانی لایەنی بێ بەرنامە بەكاردەهێنرێت و وردە وردە ئەو تواناو هێزانە لاواز دەبن و لاواز دەكرێن و شكستی تەواوەتی دروستدەبێت، كورد تێكەڵاو بە وڵاتە داگیركەرەكان دەكرێتەوە.
لایەنە نەرێنەكانی پەیوەندی و سیاسەتی ناودەوڵەتی دژ بە گەلی كوردستان.
1- دەوڵەتانی بەریتانیاو فەڕەنسەو روسیا رۆڵی بەرچاوی پیلانگێڕی و یارمەتی تورك و فارسەكانیان دەدا لە كوژاندنەوەی یاخیبوون و شۆڕش و بزوتنەوەكانی كورد لە سەدەكانی هەژدەو نۆزدەو بیست و ئێستاش كە سەدەی بیست و یەكە.
2- لە ساڵی 1920- 1925 كوردستان دابەشكراوە بە پێی پپیلانی بەریتانی، فەڕەنسی، روسی، بە گوێرەی رێككەوتنی (سایكس – پیكۆ)
3- هەریەكە لەو وڵاتانە بە ئەمریكاشەوە هەمووكات هاوكاری و دارایی و سەربازی راستەوخۆی چوار وڵاتە داگیركەرەكەیان كردووە دژ بە گەلی كوردستان.
4- ئەو وڵاتانە تا ئێستا لە رێگەی ئەو چوار دەوڵەتە داگیركەرەوە بەشدارن لە لەناوبردنی گەلی كوردستان.
5- ئەو وڵاتانە لە رێگەی ئەو چوار دەوڵەتە داگیركەرەوە سامانی نەوت و سەرچاوەكانی تری كوردستان دەدزن.
6- هەموو كات و ئێستاش، پرسی كورد بەكاردەهێنن بۆ دژایەتی ئەو رژێمانەی لەو چوار دەوڵەتەدا كە جاروبار سەركێشی بكەن، لەو كاتانەدا یارمەتی كورد دەدەن و پاشان دەیدەنەوە بە دەوڵەتە داگیركەرەكان و بە رژێمە تازەكە. بەو باوەڕەی كە كێشەی كورد، كێشەیەكی ناوخۆیی و كەمایەتی ئەو وڵاتانەیە.
7- داگیركەران و وڵاتە گەورەكان گەلی كورد بە كەمە نەتەوایەتی ناودەبن، كە ئەمەش لە راستی دوورەو كێشەكەی بچووك و كەم بایەخ دەكەنەوە.
كورد، نە كەمە نەتەوەییەو نە نەتەوەیەكی بچووكە:
كورد لە هیچ كام لەو چوار وڵاتە داگیركەرەدا. نە نەتەوەیەی بچووكەو نە كەمە نەتەوایەتییە. كەمایەتی نییە، چونكە كەمایەتی لەگەڵ نەتەوەداو لەگەڵ نەتەوەی داگیركراوی تردا لە یەك جیاوازن. كەمایەتی خەسڵەتی خۆی هەیە وەك:
أ- كەمایەتی خاكی تایبەتی بە خۆی نییە، نیشتمانێكی دیاریكراوی مێژوویی تایبەت بە خۆی نییە.
بەڵام نەتەوە، خاك و نیشتمانی مێژوویی و تایبەت و سنوورداری خۆی هەیە.
تەنانەت ئەگەر ژمارەشی كەمبێت لەو وڵاتە داگیركەرەدا، یان بە گوێرەی ژمارەی نەتەوەی فەرمانڕەوای خاوەند دەوڵەت.
ب- كەمە نەتەوایەتی و ئەتنیك داگیركراو نین لە رووی نیشتمانییەوە، چونكە لە بنەڕەتدا نیشتمانێكیان نییە تا پێیان بوترێت داگیركراو. گەرچی زۆریش چەوساوە بن لە لایەن رژێم و دەستەڵاتەكەوە.
ئەم كەمە نەتەوایەتیانە دەبنە هاوڵاتی ئەو وڵاتانەی كە تیایاندا دەژین.
ج- كەمە نەتەوایەتی ژمارەی كەم و بچووكە. هیچ قورساییەك دروستناكات.
بەڵام نەتەوە، تەنانەت ئەگەر ژمارەی دانیشتوانیش كەمبێت، لەبەرئەوەی نیشتمانی هەیە بە كەمە نەتەوایەتی باسناكریتن، دانانرین.
د- كەمە نەتەوایەتی توانای دروستكردنی خەباتی چەكداری نییە.
بەڵام نەتەوە ئەگەر كەمیشبن، توانای خەباتی چەكداری هەیە.
هـ- كەمە نەتەوایەتی بە پەرش و بڵاوی لەناو وڵاتدا هەن، نەك لە شوێنێكی تایبەت و دیاریكراو.
و- كەمە نەتەوایەتی مافەكانیان لە رێگەی مافی هاووڵاـیبوون و بە رژێمێكی دیموكراسی و دادپەوەری و بە بەشداریكردنیان لە دەستەڵاتدا.
بەڵام نەتەوەی داگیركراو، دەبێت سەربەخۆ بێت، لە رێگەی ستراتیجی سەربەخۆخوازییەوە.
بوونی پەیوەندی باش و خراپ لە نێوان تاكەكان، گروپەكان، نەتەوەكان، دەوڵەتان، بوونێكی ئەو كارلێكردنە سرووشتییەیە كە دەبێت هەبیت، بە پۆزەتیڤ یان بە نێگەتیڤ. بە گوێرەی بەهێزی و لاوازی جووڵانەوەی كورد.
پەیوەندییە ناودەوڵەتییەكان، هەرچی جۆرێك بن لە باش یان خراپ، كە هەریەكەیان بارودۆخی تایبەتی خۆیان هەیە، لەسەر كۆمەڵێك بنەمای (هێز) و (بەرژەوەندی) وەستاون.
پەیوەندییە ناوەكی و دەرەكییەكان، بە یەكەوە بەستراون و هەریەكەیان بە باش یان خراپ كار لەویتریان دەكات. لە راستیدا پەیوەندییە دەرەكییەكان گرێدراوی كاروبارە ناوەكییەكانن و تا بارودۆخی ناوخۆ (بەهێز) تر بێت، كاری ئەرێنی لە پەیوەندییە دەرەكییەكان دەكات بە باشتر كردن و ئەرێنی.
بنەماكانی پەیوەندییە دەوڵەتییەكان:
بۆ سەركەوتن لە پەیوەندییە دەرەكی و پەیوەندییە ناودەوڵەتییەكان كۆمەڵێك بنەما هەیە كە گرنگترینیان ئەمانەن:
1. داڕشتن و كاركردن بە سیاسەتی دەرەكی لەسەر بنچینەی پاراستن و بەهێزكردنی دەوڵەت له ناوخۆدا، كە پارێزەری گەل و نیشتمان و بەرژەوەندییەكانە.
ئەگەر گەلێك (نەتەوەیەك)، وڵاتێك دەوڵەتی نەبوو، داگیركراوبوو، وەكو گەلی كوردستان، سیاسەتی دەرەكی، پێویست بە خۆبەستنەوەی تەواو دەكات بە پرانسیپە نەتەوەیی و نیشتمانییەكان، لە سەروەری نەتەوەیی و نیشتمانی و دەستبەردارنەبوون لە خاك و ستراتیجی دەوڵەت.
پەیوەندییە دەرەكی و دەوڵەتییەكان پاشكۆو دریژكراوەی دۆخی ناوەكی و ناوخۆیین.
ئەگەر ناوخۆ نەبێت، ئەگەر ناوخۆبوونی نەبێت، هیچ پەیوەندییەكی دەرەكی و دەوڵەتی دەرناكەوێت. بۆیە دۆخ و هەلومەرجی ناوخۆ بنچینەیەو خاڵی یەكەمی دەركەوتنی پەیوەندییە دەرەكییەكانە. سەركەوتنەكانی ناوخۆ دەبێتە هۆی سەركەوتن لە گۆڕەپانی ناودەوڵەتیدا.
واتە پەیوەندییە دەرەكییەكان پاشكۆو پابەندی پەیوەندییە ناوخۆییەكانەو دەبێت بە پیچەوانەوە سەیر نەكرێت و رەفتار نەكریت.
واتە ئامانج و ستراتیجی سەربەخۆیی و دەوڵەت، خەبات و قوربانییە بێسنوورەكانی گەلی كوردستان، ئەكرێتە قوربانی بۆ پەیوەندییە دەرەكییەكان. كورد نەكرێتە هێزێك و شۆڕشگێڕی بەكرێگیراوو بكرێتەوەو بخرێنەوە چوارچێوەی وڵاتە داگیركەرەكە بە چەند پۆست و پلەو پایەیەكی كاتی و بێ نرخ لە دەوڵەتە داگیركەرەكاندا.
2. بەستنی هاوپەیمانی و دروستكردنی بەرە لهسهر بهرنامهی كاتی هاوبهش.
3. دروستكردنی بەرژەوەندی هاوبەش لەگەڵ دەوڵەتان و وڵاتان و كۆمپانیاكاندا، چونكە بەرژەوەندی، ئامانج و بنەماو بنچینەی سەرەكی، پەیوەندییە ناودەوڵەتییەكانە.
لە سیاسەت و لە سیاسەتی ناودەوڵەتیدا، نە دوژمنی هەمیشەیی هەیە، نە دۆستی هەمیشەیی هەیە، بەڵكو بەرژەوەندی هەمیشەیی هەیە.
4. دروستكردنی هێز، لە پەیوەندییە ناودەوڵەتییەكاندا.
لە راستیدا دوای بنەمای بەرژەوەندی، بنەمای دووەمی سەرەكی، هێزە.
هێزو بوونی هێز، ئەگەر بە ئاستێكی كەمیش بێت، ئامادەبوونی بەردەوامە لە پەیوەندییە ناودەوڵەتییەكاندا.
5. پاراستنی سەربەخۆیی لە پەیوەندییە دەرەكی و دەوڵەتییەكاندا:
پاراستنی سەربەخۆیی، هۆیەكی گرنگە لە سەركەوتن لە پەیوەندییە ناودەوڵەتییەكاندا، خۆ نەشكاندنەوەو نەچوونە پاڵ هیچ هێزو دەوڵەتێكی تر.
6. هەڵسوكەوتی دیموكراسی و رەتكردنەوەی سیستمی سەرۆكایەتی كەسی یەكەم.
هەڵسوكەوتی دیموكراسی بۆ هەر كەس و لایەن و نەتەوەو دەوڵەتێك جگە لەوەی ئەركێكی ناوخۆییە بۆ هێزو یەكڕێزی و یەكگرتوویی و دژ بە دیكتاتۆری و تیرۆرو تۆقاندن، هۆیەكی گرنگی پەیوەندییە ناودەوڵەتییەكانە.
توندڕەوی و سازش، خەسڵەتی هەموو كەسە یەكەمەكانە، تیرۆرو تۆقاندن و دیكتاتۆری لێدەكەوێتەوە نەك هەر لە لەناوخۆ، بەڵكو لە ناو دەوروبەرو لە پەیوەندییە دەرەكییەكانیشدا دژو دژایەتی بۆ دروستدەبێت.
ئایا نەتەوەو گەلی كوردستان" كاری بۆ ئەو (6) بنەمایە كردووە؟ یان چەند لەو (6) بنەمایەی لە خۆیدا دروستكردووەو تیایدایەتی بۆ سەركەوتن لە پەیوەندییە دەرەكی و دەوڵەتیەكاندا؟
بێگومان نەخێر. هیچ كارێكی نەكردووە.
هۆكانی شكست لە پەیوەندییە ناودەوڵەتییەكان
شكستەكانی كورد ناگەڕێتەوە بۆ بەهێزی داگیركەران و بەهێزی پلان و پیلانگێڕییەكانیان، بەڵكو دەگەڕێتەوە بۆ لاوازییەكانی كورد، كە خۆی دەنوێنێت لە پەیڕیەوكردنی سیستمی سەرۆكایەتی كەسی یەكەم و لێكەوتەكانی.
پەیوەندییە دەوڵەتییەكان پاشكۆو درێژكراوەی بەهێزی و لاوازی بارودۆخ و لایەنە باش وخراپەكانی ناوخۆی هەر كەس، گروپ، نەتەوە، دەوڵەتێكە، كە ئەوەش بە پلەی یەكەم هەڵقوڵاوی لایەنە خود (ژاتی)یەكانە لە ئایدیۆلۆجیاو جۆری سەركردایەتی و یەكڕیزی گەل و هێزو توانا سەربازییە رێكخراوەكان.
دەكرێت لایەنە خودییەكانی، ئەو كۆڵەكەو بابەتانەی كارو راستەوخۆ لە سەركەوتن یان شكستدەكەن لە پەیوندییە دەرەكی و دەوڵەتییەكان بەم شێوەیەی خوارەوە بخرێنەڕوو:
یەكەم: بوونی سیستمی سەرۆكایەتی كەسی یەكەم.
شێوەو شێوازی سەركردایەتی لەدوو جۆری سەركردایەتی تێناپەڕێت، كە یان تاكە كەسی و تاكڕەوی و دیكتاتۆرییە، یان سەركردایەتییەكی دامەزراوەیی و دەستەیی بەكۆمەڵە.
سەركردایەتی تاكەكەسی (سیستمی سەرۆكایەتی كەسی یەكەم) كە هەموو كات دیكتاتۆری و دزو گەندەڵە، لە پەیوەندییە دەرەكی و ناودەوڵەتییەكاندا، لاوازو شكستدەهێنێت.
چونكە:
1- تاكە كەس (چەند بەهێز بێت) بە خۆی و بۆ خۆی بیردەكاتەوە، تواناكان و تێگەیشتنەكانی تاكە كەس دیاریكراوو كورتبین و خودیین، ناگاتە ئاستی ستراتیج و بەرنامەكان، لە راستیدا تاكەكەس، بۆیە تاكەكەسە، كە بە قسەو بیرو بۆچوونی خۆی بكات و هەرواشدەكات. جا ئەو تاكە كەسە ئەگەر من بم یان تۆ بیت.
2- تاكە كەس خۆی بڕیار دەدات. خۆی لە جیاتی دەستوورو پەیڕەو پرۆگرامە، دەوروبەری ئەو مافەیان پێداوەو خۆی كەسەكانی هەڵبژاردووەو سەپاندوویەتی بەسەریاندا. لە سەركەوتندا (سەركەوتن و دەستكەوتی بچووكی كەسی) كەسی یەكەمی پێ گەورەتر دەبێت، لە شكست و تێكشكاندنی گشتی و لە راكردن و ئاشبەتاڵدا، كەس توانای لێپێچینەوەی لەگەڵی نییە هەروەها لە دزی و گەندەڵی و ناپاكی و ترسنۆكی و سازش و خۆفرۆشیدا، پێشڕەوی دزان و گەندەڵكاران و ترسنۆكەكان و خۆفرۆشانە.
3- تاكە كەس سێ جار هەڵە دەكات:
یەك: لە تێگەیشتندا.
دوو: لە بڕیارداندا.
سێ: لە كارو جێبەجێكردندا، ئەمانە، جگە لە خراپییەكانی تری.
4- دەخەڵەتێنرێت، فریو دەدرێت، پەیمان و بەڵێنی زارەكی و نووسینی پێدەدرێت. كەسی یەكەم هەموو، یان زۆربەی پەیوەندییەكان، دەكاتە پەیوەندی كەسی و خودی.
5- دەكڕدرێت، بە پارە، بە پلەو پایە، بە كۆمپانیا بە خانو و ماڵ و زەوی، بە ژن و رابواردن، بە موچەو پلە و پایەو... هتد.
6- زۆری لێدەكریت، بە هەڕەشە، بە گرتنەوەی هاوكاری و یارمەتییەكان، بە گەلەكۆمەكێ، بە دروستكردنی ئاژاوەو شەڕو ناكۆكی ناوخۆ، كە كەسی یەكەم لەناوخۆدا تاكڕەوو دیكتاتۆرو دزو گەندەڵ و شكستەیەو... هتد.
7- دەكوژرێت، دەگیرێت،....
8- كەسی یەكەم دەمرێت...
9- دەخەڵەفێت، شێت دەبێت...
دووەم: نەبوونی ستراتیحی دەوڵەت و بیرو رێبازی سەربەخۆیی.
دەوڵەت: دەستەڵات و دامەزراوەیەكی گەورەی فراوانی فرەبوارو فرە رەهەندە.
دەوڵەت، پەرەسەندن وگەشەكردنی كۆمەڵگەو نەتەوەو گەلانە، رێكخستنی بوارەكانی سەربازی و سیاسی و یاسایی و ئابووری و كۆمەڵایەتی و كلتوورییە.
كۆمەڵگەی مرۆڤایەتی لە ژمارەیەكی زۆر لە نەتەوەو لە دەوڵەت پێكدێت و كار لە یەك دەكەن و لە پەیوەندی هەمەجۆری هاوبەش و لە دژبەیەكیشدان. ئەم كارلێكردنە هەمەجۆرانە پێیان دەوترێت (پەیوەندییە ناودەوڵەتییەكان).
سەركەوتن یان شكست لە پەیوەندییە ناودەوڵەتییەكان و لە پەیوەندییە دەرەكییەكان، بە سەركەوتن یان شكست بۆ گەل و نەتەوەكان دەگەڕێتەوە لەناوخۆدا.
سیاسەتە دەرەكییەكانی نەتەوەكان و دەوڵەتەكان، سیاسەت و پەیوەندییە دەرەكیی و دەوڵەتییەكان دروستدەكات.
پەیوەندییە دەوڵەتییەكان، تایبەتن بە دەوڵەتەكان كۆی پەیوەندییەكانی دەوڵەتانە.
سیاسەتی دەرەكی و پەیوەندی دەرەكی جیاوازە لە سیاسەت و لە پەیوەندییە دەوڵەتییەكان، گەرچی جۆرێك لە بەیەكداچوون و تێكەڵاوییان هەیەو جۆرێك لە هاوشێوەو جێگرەوەی یەكترن.
سیاسەتی ناودەوڵەتان و پەیوەندییەكانی ناودەوڵەتان جەنگەڵستانێكە بۆ خۆی. پڕە لە پیلانگێڕی و هەڵخەڵەتاندن و فێڵ و پاشقوول لێدان و هاوپەیمانی كاتی و بەڵێنی درۆو چاوبەستەكی و قۆستنەوەی هەل و بوارە رەخساوەكان و خۆ دزینەوە لە پەیمان و بەڵێنەكان.
لە نەبوونی بیرو پرۆژەو نەبوونی ستراتیجی دەوڵەتدا بە هۆی بوونی كەسە یەكەمەكانەوە:
أ. كورد بە پراگماتیكی كاردەكات و كار بە دەوڵەت ناكات.
ب. هەموو بەرنامەیەكی لا پەسەند دەبێت، جگە لەدەوڵەت.
ج. هەموو راوبۆچوون و پرۆژەیەك وەردەگریت، جگە لە دەوڵەت.
د- مل بە هەموو دەستكەوت و سازشێك دەدات، جگە لە دەوڵەت.
هـ- كار بە بیرۆكەی پلە بە پلە دەكات، جگە لە دەوڵەت.
و- كار بە بەرنامەی خۆڵەمێشی دەكات، جگە لە دەوڵەت.
ز- كار بە وتەی (سیاسەت هونەری لە توانابوونە) دەكات، جگە لە دەوڵەت.
سێیەم: بوونی شەڕی ناوخۆ، بە هۆی بوونی كەسە یەكەمەكانەوە.
چوارەم: نەبوونی بیرو ستراتیجی سەربازی، بە هۆی بوونی كەسە یەكەمەكان و نەبوونی ستراتیجی دەوڵەتەوە.
پێنجەم: شكستهێنان لە پەیوەندییە ناودەوڵەتییەكان:
كە دەگەڕێتەوە بۆ بوونی كەسی یەكەم و نەبوونی ستراتیجی دەوڵەت و بوونی شەڕی ناوخۆو نەبوونی بیرو ستراتیجی سەربازی.
سرووشتی ناكۆكییەكانی چوار دەوڵەتەكە
لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و بە تایبەتی ئەو چوار دەوڵەتەی كوردی بەسەردا دابەشكراوە، كۆمەڵێك ناكۆكی قووڵیان لە نێواندا هەیەو بە جۆرێك لەسەر هیچ كێشەو ئامانجێك یەكناگرنەوە. تەنانەت لەسەر دژایەتی كێشەی كوردیش یەكناگرنەوە.
ئەو قسەو بیرۆكەیە تەواو هەڵەیە كە دەڵێت: ئەو چوار دەوڵەتە لەسەر هیچ یەكنەگرن لەسەر دژایەتی و لیدانی كورد یەكدەگرن. هەندێكجار راستە، بەڵام زۆرجار خۆیان یارمەتی هەڵگیرساندنی شۆڕش و بزوتنەوەی كورد دەدەن، لە دژی یەكتر.
1- ناكۆكیە دەوڵەتییكانی ئەم چوار دەوڵەتە:
لە نێوان ئەم چوار دەوڵەتەدا، ناكۆكی دەوڵەتی هەیە.
ئاسایشی دەوڵەتی:
هەریەكە دەستدەخاتە كاروباری ئەویتر، یان ئەوانیتر. ناكۆكی دەوڵەتی هەریەك لەمانەی هەر لگەڵ یەكتری نییە، بەڵكو لەگەڵ دەوڵەتەكانی تری دراوسێیدا هەیە. بۆ نموونە:
توركیا: ناكۆكی هەمەجۆری لەگەڵ ئێران، ئێراق، سوریا، قوبرس، یۆنان، بولگاریا، روسیا، ئەرمینیا، جۆرجیا... هەیە. ئەم ناكۆكیانە لەگەڵ هەریەكە لەو دەوڵەتانە هەر ناكۆكی دەوڵەتی نییە، بەڵكو نەتەوەیی و ئاینی، ئاینزایی.... هەیە.
ئێران: ناكۆكی لەگەڵ ئێران، توركیا، ئەفغان، پاكستان، توركمانستان، ئۆزبكستان، تاجیكستان، ئازەربایحان، قەتەر، بەحرەین، میرنشینە یەكگرتووەكانی عەرەب، كوەیت، سعود. هەیە، كە نەتەوەیی و ئاینی و ئانزاش تێكەڵە.
ئێراق:
ناكۆكی دەوڵەتی، ئاینی، نەتەوەیی، ئاینزایی هەیە لەگەڵ ئێران، توركیا، سوریاو سعودو كوەیت كە عەرەبیشن و لەگەڵ سوریە كە یەك پارتی بەعسیش حوكمی هەردووكیانی دەكرد.
سوریا:
سوریاش وەك هەمان سێ دەوڵەتەكەی تر.
2- ناكۆكیە نەتەوەییەكانی ئەم دەوڵەتانە:
لە نێوان ئەم دەوڵەتانە ناكۆكییەكی قووڵی نەتەوەیی و كلتووری مێژوویی هەیە لە نێوان تورك، فارس، عەرەب، یۆنان، جوو، ئەرمەن، بڵگار...
3- ناكۆكی ئاینی و ئاینزایی:
ناكۆكی ئاینی و ئاینزایی قووڵ هەیە لە نیوان ئەم وڵاتانەدا، بە هۆی ئاین و ئاینزاوە، وەك ئیسلام، مەسیح، جوولەكە (یەهودی)، شیعی، سوونی.
دۆخی كورد لە سوریای پاش (بەشار ئەسەد)دا:
هەندێك رووداو هەیە بە سەد ساڵ روودەدەن یان دووبارە دەبنەوە، وەك روخاندنی سەدام و دەوڵەتەكەی لە (2003) و رووخاندنی بەشار ئەسەد لە 8/11/2024 لە سوریا، ئەوانە رووداوی گەورەن و هەموو كات دووبارە نابنەوە، بەڵام كورد هەموو ئەو هەلانە لەدەستدەدات، بە هۆی كەسە یەكەمەكان و نەبوونی بیری دەوڵەتەوە، پێویستە ئەو شكستانە روونبكرێنەوە.
كورد لە وڵاتە داگیركەرەكاندا دەبێت پرۆژەو بەرنامەی هەمەجۆری كاتی تەكتیكی و هەمیشەیی ستراتیجی هەبێت.
بەرنامە كاتییەكان، بەرنامەی تاكتیكیان بۆ دەبێت، بەرنامە هەمیشەییەكەی، بەرنامەی ستراتیجە. گومانی تێدا نییە كەرووخاندنی هەر رژێمێكی وڵاتە داگیركەرەكان، هێزی كوردو پرسی كورد، تیایدا هۆی بابەتی و سەرەكی ئەو رووخاندنانەیە، كە بە بەردەوامی ئەو رژێمانە لاوازو بنكۆڵدەكات و هەلومەرجی گونجاو بۆ راپەڕین و رووخاندن دروستدەكات، كورد لە وڵاتەدا داگیركەرەكاندا قوربانی یەكەمە، دەوڵەتە داگیركەرەكان هەمیشە هەموو بوارەكانی دەوڵەت و گەلی ئەو وڵاتە دژ بە كوردو كوردستان بەكاردەهێنێت، بە بوارە تەندروستی و پەروەردەیی و هونەری و بوارە مەدەنی و خێڵەكی و كارگوزارییەكانیشەوە، ئەمە جگە لە بەكارهێنانی هێزی سوپاو هێزو توانای چەكدارو نیمچە چەكدارو تەنانەت ئاین و ئافرەتو پەیوەندییە ناودەوڵەتییەكانیش دەخاتە خزمەتی ئەو جینۆسایدو لەناوبردنەوە.
بۆیە كورد دەبێت هەر بەوە نەوەستێت ئەو رژێمە بڕوخێت، بەڵكو دەبێت ئەو دەولەتە بەو سنوورە دەستكردە داگیركەرەوە بڕوخێت و لێكهەڵوەشێت وەك چۆن (سۆڤیەت، یوگوسلاڤیا، چیكۆسلۆڤاكیا، حەبەشەو ئەرەتیریا، سۆدان و .... هتد) هەڵوەشێنران.
كورد هیچ وڵاتێك، هیچ گەل و نەتەوەیەك هیچ دەوڵەتێك داگیرناكات و دابەش و پارچە ناكات، تەنها خۆی سەبەخۆو رزگار دەكات.
سنووری وڵات و دەوڵەتە داگیركەرەكانی سەر كوردستان لە سنووری ئەو وڵاتانە پیرۆزتر نین و وەك ئەوانیش بەهێز نین.
كاتێك كورد داوای سەربەخۆیی ناكات، لە پەیوەندییە دەرەكی و دەوڵەتییەكاندا شكست دەهێنێت و بەدابڕاوی و بە تەنها جێدەھێڵرێت و گەلەكۆمەكێی لێدەكریت تێكەڵ بە ئێراق و سوریا دەكرێتەوە.
كیشەكەی بە دەستی خۆی و بە نەزانین و بەوەی سازش و بازرگانی بە پرسی كوردو بە قوربانی و بە نەهامەتی و بە خوێنی شەهیدانەوە دەكریت بۆ چەند پلەو پۆست و پایەیەك لە چوارچێوەی دەوڵەتی داگیركەردا گۆشەگیر دەكرێت و سیاسەتی كوشت و بڕو دەركردن و برسی و نەخۆشكردن بەردەوام دەبێت بەسەر گەلی كوردستانەوە بۆ ئەوەش پێویستە:
یەكەم/ رەتكردنەوەی سیستمی سەرۆكایەتی كەسی یەكەم:
یەكێكە لە هەر هۆیەكانی خراپی كێشەو پرسی كورد بوون و بەردەوامی كەسی یەكەمە لە بزووتنەوەو پارت و رێكخراوو جووڵانەوەكانی گەلی كوردستاندا.
ئەم جۆرە لە رێبەرایەتی شێوازێكی كۆنینەی دوواكەوتووانەی دە هەزار ساڵ لەمەوپێشە، كە رەگ و ریشەیەكی قووڵی لەناو كوردو بژاردەی سیاسی و رووناكبیری كوردیدا هەیە.
دووەم/ سووربوون و كاركردن بۆ سەربەخۆیی و دەوڵەت:
كەڵك لە رووخاندنی حكومەتی دەوڵەتە داگیركەرەكە وەربگیررێت بۆ سەربەخۆیی دامەزراندنی دەوڵەتی كوردستان.
كەسی یەكەم، سەرچاوەی هەر هەموو گرفتەكانە لەناو خۆو دەرەوەداو لە بواری ناودەوڵەتیدا.
داڕشتنی سیاسەتی دەرەكی لەسەر پرس و كێشە نیشتمانی و نەتەوەییەكان و دەوڵەتی كوردستان و داڕشنی پەیوەندی دەرەكی و تێگەیشتن لە پەیوەندییە ناودەوڵەتییەكان دۆخێكی باشتر دروستدەكات بۆ كاركردن و بۆ سەركەوتن.
سیاسەتی دەرەكی بریتیە لە ئامانج و بەرنامەو پرۆگرام و ستراتیجی ناوخۆی سیاسی و سەربازی و نەتەوەیی و نیشتمانی لەسەر بنچینەی دەوڵەت و سەربەخۆیی.
پەیوەندی دەوڵەتی لەسەر سیاسەتی دەرەكی دروستدەكرێت، كۆمەڵێك پایەی هەیە. دەرخستنی ئەو پایانە و زانین و تێگەیشتن و كارپێكردنیان دەروازە دەكاتەوە بۆ هاوكاری و پێشتگیری لە سیاسەت و پەیوەندی دەرەكی و پەیوەندی لەگەڵ دەوڵەتان.
سێیەم: یەكڕیزی هۆی سێیەمی سەركەوتنە:
كورد لە ناوخۆدا بە هۆی كەسە یەكەمەكانەوە، پەرتەووازەو پارچە پارچەو دابەشكراوی دژ بە یەكە.
گەلی پەرتەوازەو توشبوو بە شەڕی ناوخۆ توانای خۆڕاگرتنی نییەو نێچیرێكی دەستەمۆو چەوری بەردەستی پلان و پیلانگێڕی و داگیركەرەكانەو هیچ دۆستێكشی بۆ دروستنابێت، ئەوەوش بیەوێت یارمەتی بدات، بۆی ناكریت. كەسیش هەتا ئەگەر زۆر دۆست ودڵسۆزو كەڵك وەرگرتووش بیت ناتوانێت دەستبداتە باری خوارو كەوتووی كورد، كەس نایەت و بۆی ناكرێت لە جیاتی كورد بیربكاتەوەو شەڕبكات و دەوڵەتی بۆ دروستبكات.
پەیوەندییە دەوڵەتییەكان بایەخی زۆر گرنگیان هەیە لە گەیشتن بە ئامانج و سەركەوتنداو بە هەمان شێوە رۆڵی بەرچاوو كاریگەریان هەیە لە شكست و نوشست و تێكشكاندندا.
پەیوەندی ناودەوڵەتی بۆ خۆی جەنگەڵستانیێكەو لە هەمان كاتدا هەل و بواریكی گونجاوە بۆ كاركردن و پەیداكردنی دۆست و پشتیوان و لایەنگر بە تایبەتی لەگەڵ دەوڵەتە گەورەكان كە خاوەندی بەرژەوەندی و چەك و بڕیارن.
چوارەم: دروستكردنی هێزو خوێندنی زانستی جەنگ:
هێز، هۆی بینین و جوڵان و وتەو بیركردنەوەو دروستكردنی ئامانج و كاركردنە.
هەموو بوونەوەرێك، هەموو بوونێكی ئورگانیكی و رێكخراوەیی و گروپ و كۆمەڵ و پارتی و نەتەوەو دەوڵەتێك تواناو بەهرەی خۆی هەیە.
هێز، رێكخستنی توانا جیاوازەكانی بوارە جیاوازەكانی سیاسەت و سەربازی و ئابوری و كۆمەڵایەتی و كلتووری و رووناكبیری نەتەوەیە.
دەوڵەت، كۆی كۆكردنەوەو رێكخستنی تواناو زۆرو زەبەندە جیاوازەكانی نەتەوەیە لە بواری سیاسی و سەربازیدا.
پێنجەم: بەكاره|ینانی پەیوەندییە ناودەوڵەتییەكان:
پەیوەندییە ناودەوڵەتییەكان لەسەر كەڵك و سوودی بەرانبەر دەوەستێت. گەلی كوردستان دژایەتی هیچ لایەن و گروپ و نەتەوەو دەوڵەتێك ناكات و لە هەڵس و كەوت و بیروباوەڕیشدا تووندوتیژانە بیرناكاتەوە. بەڵام ئەو خەسڵەت و توانا زۆرو زەبەندانەی كورد رێكنەخراون لە دەوڵەتدا. لەگەڵ ئەوەشدا دەتوانێت سوودمەند بێت لە پەیوەندییە ناودەوڵەتییەكان بەو مەرجانەی كە دەربڕی تایبەتمەندی گەلی كوردستانەو كە لەگەڵ سەربەخۆیی و دەوڵەتدا یەكدەگرنەوە.
بوونی پەیوەندی دەرەكی و دەستكەوتەكانی دروستكردنی هێزی زیاترەو كاریگەرە بۆ سەركەوتن.
PM:02:12:31/03/2026
ئهم بابهته 264
جار خوێنراوهتهوه
هەموو وتارەکان کاتێک لە وێستگە نیوز بڵاودەبێتەوە تەنها بیروبۆچونی خاوەنەکانێتی