پارتی سیاسی و عەشیرەت: هەسەدە وەک نموونە
لاوک سەلاح
نوسینی: لاوک سەلاح
لە رۆژهەڵاتی ناوەراست، هەمیشە عەشیرەتەکان ئەو فاکتەرە گرنگە بوون کە ململانێ سیاسییەکان و سەربازییەکانیان یەکلاکردۆتەوە و تەرازوی ناکۆکییەکانیان گۆڕیوە، ئەوە ئەوان بوون کە توانای کۆکردنەوە و خڕکردنەوەی خەڵکیان هەبووە. کە دەوڵەت بە هێز بووە. ئەوان لەگەڵ دەوڵەت بوون و پشتیوانی دەوڵەتیان کردووە، و کە دامەزراوەکانی دەوڵەتیش هەرەسی هێناوە لە ژێر ناو و ناسنامەی جیاوازدا پێگەی خۆیان و ناوچەکانیان پاراستووە. دیارترین نموونەی ئەم قسانە، کە یادەوەریمان زیندوو دەکاتەوە، عێراقی هەفتاکان و هەشتاکان بەگشتی و ناوچەی ئۆتۆنۆمی ئەوسا و هەرێمی کوردستان پاش راپەڕین و ناوچەکانی رۆژهەڵاتی سوریای چەند هەفتەیەک لەمەوبەر.
لە دیمەنە سیاسییەکەی ئەم دواییەی سوریا، ئەو پەیوەندییە ئاڵۆزەی نێوان هەسەدە وەک پارتێکی چەکداری سیاسی و عەشیرەتە عەرەبییەکانی رۆژهەڵاتی سوریا زەقترین نموونەیە، ئەم پەیوەندییە ئاڵۆزە بە درێژای مێژوو بەردەوامە و گرفتە سیاسییەکانی هەر بەردەوامە، دیاردەیەکی سیاسی نوێ نییە، بەردەوامی ئەم پەیوەندییە ئاڵۆزە بەڵگەی مانەوەی کۆڵکە سەرەکییەکانی کۆمەڵگەیە وەک شەختە و بەستەڵەک و نەبوونی توانای سیاسی و دەوڵەتییە بۆ پەرەپێدانی ئەو پەیوەندییە لە سەر بنەمای مافە سەرەتاییەکانی هاوڵاتیبوون بۆ ئەوەی موئامەرات و خیانەتکردن هەمیشە روونەدەن.
عەشیرەتەکانی ئەو ناوچانە زۆر زوو پەیوەندییان بە دەستەی رزگاریخوازی شامەوە کردبوو. لە پاش رووخاندنی رژێمی ئەسەد، لە کۆتاییەکانی ساڵی پار بە ئاشکرا کاریان پێکەوە کرد و لە پاش ئەوەی درکیان بەوە کرد کە ئەمریکا بەتەواوەتی پاڵپشتی دەستەی رزگاریخوازی شام دەکات، پێگەی خۆیان گۆڕی، بە پاساوی ئەوەی مامەڵەکردنی هەسەدە لە رووی حوکمڕانییەوە لەگەڵ ئەوان باش نەبوون، بەو بیانووە پەلاماری خاڵەکانی پشکنینی "هەسەدە"یان دا لە ناوچەکانی "دیر زور و رقە و تەنانەت حەسەکە".
ئەم عەشیرەتانە زۆر زووتر لەلایەن دەستەی رزگاریخوازی شامەوە رێکخرابوون و شەری سوەیدا و ناوچەکانی دیکەیان پێکرا بوو، لەمەدا بەرەی شام تێگەیشتنێکی وردی بۆ توانای ئەکتەرە سیاسییە لۆکەڵەکان هەبوو، لە کاتێکدا هەسەدە هیچ نەخشەیەکی ئەلتەرناتیفی نەبوو بۆ ئەوەی ناوچەکانی لە دەست دەرنەهێنن، گرنگی ئەم ناوچانە وەک هەموو لایەک دەزانن ئەوەیە سەرچاوەی سەرەکی وزەی وڵاتی سوریایە و بەندیخانەکانی دیلەکانی داعشی تێدایە، هەموویان ئازاد کران کە کەس و کاری گروپە ئیسلامییە سیاسیەکانن. پەلاماردانی هەسەدە بۆ دابینکردنی سەرچاوەی دارایی و ئاشکردنەوەی گروپەکانی داعشە لەلایەن دەستەی رزگاریخوازی شامەوە.
هاتەوە یادم، ساڵی ١٩٩٤بوو، لە شاری سلێمانی، یاریدەدەری رێکخەری نەتەوە یەکگرتووەکان بووم، نوێنەری میراودەلییەکان هاتە لامان و هانای بۆ یوئێن هێنا تاوەکو کەس و کاری کە لە نێوان سنوری ئێران و عێراق گیریان خوارد بوو ، لەو زستانە سەختەدا گەمارۆ درابوون و خێزانەکانیان بە ماڵ و منداڵەوە لە دۆخێکی زۆر نالەباردا بوون، رزگار بکەن. رۆژی دواتر، سەردانی ئەنجومەنی میراودەلییەکانم لە ناوچەی هێرۆ کرد و لەگەڵیان کۆبوومەوە و بەراشکاوی پێیان وتم، ئێمە سەرباری ئەم دۆخە سەرما و بەفرە خۆمان راگرتووە و نامانەوێت بچینە باوەشی ئێرانەوە، لە خۆڕا و لە نەبوونی یاسایەکی راشکراوی دادپەروەر بۆ ئەرز و بۆ کشتوکاڵ لە سەردەمەی پاشایەتییەوە، ئێمە بووینەتە قوربانی نەزانینی دەوڵەت، ئەگەر دەوڵەت هەبوایە شەڕی ناوچە و خەڵک و ئەرز و ئاو بەردەوام نەدەبوو. کە هاتمەوە ئۆفیس راپۆرتێکی وردم لەسەر دۆخەکە نوسی و بۆ رۆژانی داهاتوو یارمەتی مرۆییان لەلایەن نەتەوە یەکگرتوەکانەوە بۆ نێردرا. پوختەی مەبەست؛ ئەمە حیکایەتە ئاساییەکانی نیشتمانی ئێمەیە.
دوو پێشنیاری گرنگ:
دوو کۆبوونەوەی ستراتیژی پەیوەندیداری گرنگ بە سوریا و هەرێمی کوردستانەوە پێشنیار دەکەم:
１. کۆنفرانسێکی فراوان لەلایەن حکومەتی سوریای دیفاکتۆ بۆ هەموو گروپە ئەتنییەکانی سوریا؛ مەسیحەکان و دەرۆزەکان و عەلەوییەکان و کورد بکرێت، بۆ ئەوەی لەسەر بنەمای ناسنامەی ئەم گروپانە دەستوری نوێی سوریا بنوسرێتەوە. لە ئێستادا ئەم گروپانە، هەر وەک عێراق، ئینتمای نیشتمانیان بۆ سوریا نییە، کە رژێمی ئەسەد رووخا هەموو پێکەوە هاتنە سەرشەقام، کۆدەنگییەکی سیاسی هەبوو لەسەر ئەوەی سوریا نیشتمانی هەموویانە، بەڵام لە ئێستادا ئەو گیانە نیشتمانییە نییە. حکومەتی دیمەشق نوێنەری هەموو سوریا نییە و ئەو وێنا"یەی کە بۆ سوریای هەیە، نەوەک هەر تەڵخە، بەڵکو هیچ تێڕوانینێکی سیاسی هاوبەشی روونی نییە بۆ "بیناکردنی سوریا پێکەوە" و ئەو نموونەی کە دیمەشق پشتی پێ ئەستوورە وردە وردە دەردەکەوێت کە نە ئەمەویە و نە ئیسلامیشە و تەنانەت سونی نییە، بەڵکو هی گروپێکی سیاسییە کە خاوەنی بەرنامەی سیاسی نیشتمانی نییە. ئەم حکومەتە خاوەنی ئەو فیکرە سیاسییە کۆکەرەوە نییە. لە راستیدا ئەوەندە لاوازە کە لە دەرەوەی سوریاوە ئاراستە دەکرێت، ئەمە شتێکی شاراوە نییە. لە ئێستادا، بەداخەوە، خوێن هەموو گروپە سیاسییەکان کۆ دەکاتەوە نەوەک پلانی نیشتمانی پێکەوەیی و لێبوردەیی، تەنانەت ئەو سیستمە مەرکەزییەی کە حکومەتی دیمەشق نوقڵانەی بۆ دەکات بنەمای نییە، خۆ دەکرێت لە نێو ئەو مەرکەزیەتەشدا پرنسیپەکانی هاوڵاتیبوون بچەسپێنرێت ئەگەر میکانیزمی دادپەروەرانەی سیاسی و یاسایی رەوا بۆ دانپێدان بە گروپە ئەتنییەکان هەبێت. ئەو پەیوەندییە سیاسییە کە لە نێوان دیمەشق و گروپە سیاسییەکاندا هەیە "من و ئێوەیە" واتە دیمەشق ناوەندە و هەموو گروپە سیاسییەکان کەنار، ئەمە زۆر دواکەوتووانەیە. دەبێت پەیوەندیەکە بگۆڕدێت بۆ "هەموومان لەیەک پێگەوە"، خۆ ئەگەر لەسەر بنەمانی خوێن و قوربانی بێت هەموو قوربانیان داوە و کەس ناتوانێت دروشمی سیاسی بەوەی دیکە بفرۆشێت و ببەخشێتەوە. بەداخەوە هەموو ئەوانەی کە بەدەست دیمەشقەوە ئازاریان چەشتووە و گورزی توندیان بەرکەوتووە، ئەوانیش کۆنگرەیەکی فراوانی نیشتمانیان تا ئێستا نەکردووە بۆ ئەوەی دایالۆگێکی فراوان لەگەڵ زلهێزەکان بەرپا بکەن و فشاری سیاسی لەسەر دیمەشق بکەن، لەم رۆژهەڵاتی ناوەراستەدا کەس لەگەڵ کەس هەڵناکات!
２. حەزم دەکرد پارتە سیاسییەکانی هەرێمی کوردستان لە چەپەوە تاوەکو ئیسلامییەکان و ئەوانی دیکە، داوای کۆبوونەوەیەکی فراوان لە سەرۆکایەتی هەرێم بکەن، هەموو ناکۆکییە سیاسیەکان وەلانێن، بۆ ئەوەی لەم وەچەرخانە سیاسییە مێژوویەدا و بۆ ئاییندە نەخشەرێگایەکی نیشتمانی فراوان بۆ پاراستنی هەرێمی کوردستان هەبێت. تەرجەمکردنی هەموو ئەو رێپێوان و نارەزایی و خۆپیشاندانەی لەسەرتاسەری هەرێمی کوردستان و پایتەختەکانی وڵاتە گەورەکانی دونیا روویاندا ئەرکێکی نیشتمانییە، ئەرکی ناوەندە فیکرییەکانە، ئەرکی پارتە سیاسیەکانە، ئەرکی دامەزراوەکانی دەوڵەتە لە مەودای ئێستا و مام ناوەند و درێژخایەندا.
لە راستیدا، ئەوەی من خۆشحاڵ کرد؛ ئەم خۆپیشاندانانە ناسنامەی کوردبوونی زیندوو کردەوە کە خەڵکانێکی زۆر لە ژێر دروشمی سیاسی جیاوازدا، لە رۆشنبیران و سیاسەتمەداران لە ساڵانی رابردوودا و رۆژانە پەلاماری ئەم ناسنامەیەیان دەدا و بەکوتەک یادەوەریەکی خراپیان بۆ نەوەکانی ئاییندە دروست دەکرد و وایان کردبوو کە خەڵک هەمیشە ئازاری خۆیان بدەن و گومان لە توانی سیاسی خۆیان بکەن. ئەوەی لە ئێستادا گرنگە کاری جیدی لەسەر داواکارییە سیاسییەکانی خۆپێشاندەرەکان بکرێت بەشێوەیەک کە نەخشەرێگایەکی نیشتمانی بۆ پاراستنی هەرێمی کوردستان بێتە ئاراوە، ئەمە ئەرکی هەموو لایەکە، نەوەک یەک و دوو پارتی سیاسی، کوردایەتی و پاراستنی قەوارەی هەرێمی کوردستان پێویستی بەکاری پێکەوەیی هەیە، نەوەک هەر پارتێکی سیاسی بە ئاراستەی جیاوازدا لەسەر خۆڵەکە بڕوات.
بۆ هەرێمی کوردستان گرنگە بەرژوەندییەکانی نەخاتە یەک سەبەتەوە، بەڵکو، پەیوەندییە سیاسییەکانی لەگەڵ وڵاتاندا فراوانتر و فراوانتر بکات و ئەو جوگرافیا گرنگەی کە یەزدانی مەزن پێیداوە باشتر بۆ ئاشتی و سەقامگیری بەکار بهێنێت، بۆ نموونە بەکارهێنانی باشتری ئاو و دامەزراندنی پرۆژەکانی بواری کشتوکاڵ و پەرەپێدانی کارگەکان و کوردستان ببێتە یەک زۆن و پلانی باشتر بۆ ژمارەی دانیشتوان هەبێت و ئاگری جەنگ لە ناوچەکە دووربخاتەوە. ئەمە بەتەواوی بەستراوە بە ئاستی تێگەیشتنی سیاسی ئێمەوە بۆ ئەرکی ئەکتەرە سیاسییە جیاوازەکان لە ناوچەکەدا، بۆ نموونە دەستنیشانکردنی ململانێ سیاسییەکانی نێو ئەوروپییەکان و ئەمریکییەکان و تێڕوانیان بۆ رۆژهەڵاتی ناوەراست، یاخود کارکردن لەگەڵ هەموو ئاستەکانی دامەزراوە نێودەوڵەتییەکان، نەوەک هەر دامەزراوە رەسمی و حکومییەکان. وەک ئاماژەم پێدا ئێمە لە وەچەرخانێکی مێژووی گرنگدا دەژین، پێکەوە کار نەکەین، هەموو، خوانەکردە، هەرەس دەهێنین. هێشتا لە رووی سیاسی و دەستووریەوە زۆر ماف هەن بەدەست نەهاتوون.
پوختەی قسە:
لە تاوانە گەورەکانی پارتی سیاسی لە رۆژهەڵاتی ناوەراستدا کە لەسەر حوکم بوون و ئەنجامداون: هەمیشە لە بری ئەوەی کار لەسەر گەشەسەندنی عەشیرەتەکانی نێو کۆمەڵگە بکات وەک بەشێک لە پرۆسەی بەشارستانیکردنی کۆمەڵگە تاوەکو ببنە ئەندامێکی کارا و هاوڵاتییەکی خوێندەواری کۆمەڵگە، دەوڵەتەکانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست بەکاریان هێناون، تەنانەت پارتە چەپەکانیش توانایان نەبووە لە بۆسەی عەشیرەتەکان دەربچن. ئەم دۆخە، یەک خاڵی سەرەکیمان تێدەگەیەنیت ئەویش ئەوەیە کە دەوڵەت هەمیشە عەشیرەتی بۆ مەرامی سیاسی مۆنۆپۆڵکردووە و عەشیرەتیش، لەهەمان کاتدا، بەرژوەندی دارایی بۆ مانەوەی خۆی دابین کردووە و پاوانی ناوچەکانی کردووە، و لە نێوان ئەم بەرداشەدا بەهای نیشتمانبوون بووە. تا ئێستا عەشیرەت ئاوێزانی کۆمەڵگە نەبووە، لە شکستی دەوڵەتدا، هەمیشە ئەندامانی عەشیرەت دەگەرێنەوە سەر ناسنامە خۆرسکەکانیان و شانازی پێوە دەکەن و ئینتمای نیشتمانی، ئەگەر هەبێت، بە پلەکانی خوارەوە دێت، ئەمەش لەبەر بوونی پەیوەندی خوێن کە لێكۆڵینەوە سیاسییەکان تا ئیستا توانایان نەبووە رەنگی تۆخی خوێن کاڵ بکەنەوە، تاوەکو بە ئاراستەی دروست، عەشیرەت، دواتر، لە دروستکردنی شار و شارشتانیەتدا بەشدار بێت.
AM:09:36:08/02/2026
ئهم بابهته 424
جار خوێنراوهتهوه
هەموو وتارەکان کاتێک لە وێستگە نیوز بڵاودەبێتەوە تەنها بیروبۆچونی خاوەنەکانێتی